نقد برهان معجزه؛ چرا خبر شکافتن ماه، وجود خدا را ثابت نمی‌کند؟
برهان معجزه ساده‌ترین و پرکاربردترین استدلال دین‌داران است و شاید به همین دلیل کمتر از بقیه وارسی می‌شود. نقد برهان معجزه از یک پرسش ساده شروع می‌شود: وقتی کسی می‌گوید «ماه دو نیم شد» یا «هیچ‌کس نتوانست مانند قرآن بیاورد»، ما دقیقا با چه چیزی روبه‌رو هستیم؟ با یک رویداد، یا با خبری که از زبان کسانی رسیده که پیشاپیش به آن رویداد نیاز داشتند؟
این مقاله برهان معجزه را در قوی‌ترین صورتش بازسازی می‌کند و سپس نشان می‌دهد که در هر دو شاخه اصلی آن در سنت اسلامی، یعنی معجزات تاریخی پیامبر و اعجاز قرآن، شکاف‌هایی هست که شگفتی نمی‌تواند پرشان کند. نکته غافلگیرکننده این است که بخشی از محکم‌ترین شواهد علیه معجزات تاریخی پیامبر، در خود قرآن آمده است.
فهرست مطالب
- برهان معجزه دقیقا چه ادعایی دارد؟
- ما معجزه را نمی‌بینیم؛ خبرش را می‌شنویم
- ترازوی هیوم: کدام نامحتمل‌تر است؟
- قرآن مکی و پیامبری که معجزه نمی‌آورد
- شق‌القمر: از یک آیه تا یک افسانه
- معجزه‌هایی که یکدیگر را خنثی می‌کنند
- اعجاز قرآن: هماوردطلبی بدون داور
- از رویداد عجیب تا خدای اسلام: دو پرش بی‌پل
- چرا معجزه باورپذیر به نظر می‌رسد؟
- پاسخ به چند دفاع رایج
- جمع‌بندی
صورت‌بندی و سنجش برهان معجزه
برهان معجزه دقیقا چه ادعایی دارد؟
در کلام اسلامی، معجزه فعلی خارق عادت است که خدا برای تصدیق مدعی نبوت پدید می‌آورد، همراه با «تحدی» یعنی هماوردطلبی، به گونه‌ای که دیگران از همانندسازی آن ناتوان بمانند. در فلسفه دین هم معجزه معمولا رویدادی تعریف می‌شود که با علل طبیعی تبیین نمی‌شود و به فاعلی فراطبیعی نسبت داده می‌شود [۲][۳].
صورت منطقی برهان را می‌توان این‌طور نوشت:
۱. رویداد «الف» رخ داده است.
۲. «الف» با هیچ علت طبیعی تبیین‌پذیر نیست.
۳. پس «الف» کار فاعلی فراطبیعی است.
۴. این فاعل همان خدای دین «ب» است که «الف» را برای تأیید پیامبرش پدید آورده.
۵. پس دین «ب» حق است.
هر مقدمه این زنجیره، مسئله‌ای مستقل است. مقدمه نخست مسئله‌ای تاریخی است: آیا واقعا رخ داد؟ مقدمه دوم مسئله‌ای علمی و معرفتی است: از کجا می‌دانیم هیچ تبیین طبیعی وجود ندارد؟ و گام‌های سوم و چهارم مسئله‌ای منطقی‌اند: از «نمی‌دانیم چطور» تا «خدا کرد» و از «خدا کرد» تا «خدای این دین کرد» چگونه می‌رسیم؟ برهان معجزه معمولا هر سه مسئله را با یک حس واحد، یعنی حیرت، یک‌جا حل‌شده فرض می‌کند.
ما معجزه را نمی‌بینیم؛ خبرش را می‌شنویم
هیچ مسلمان امروزی شکافتن ماه را ندیده است، هیچ مسیحی امروزی برخاستن عیسی از گور را ندیده، و هیچ یهودی امروزی شکافتن دریای سرخ را. آنچه در دست داریم زنجیره‌ای از گزارش است: متن، روایت، سیره، تفسیر، و حافظه جمعی.
این تفاوت، کل بحث را جابه‌جا می‌کند. پرسش دیگر این نیست که «آیا خدا می‌تواند ماه را بشکافد؟». پرسش این است که آیا این گزارش خاص، با این راویان، این فاصله زمانی، و این انگیزه‌ها، آن‌قدر محکم است که باید آن را بر همه تبیین‌های عادی ترجیح داد؟ به همین دلیل، برهان معجزه در عمل برهانی درباره خدا نیست؛ برهانی درباره اعتبار راویان است. و اعتبار راویان را با همان ابزاری می‌سنجیم که هر گزارش تاریخی دیگری را می‌سنجیم.
ترازوی هیوم: کدام نامحتمل‌تر است؟
دیوید هیوم در فصل دهم «پژوهشی در باب فهم انسانی» (۱۷۴۸) این مسئله را در قالب یک ترازو صورت‌بندی کرد. در یک کفه، تجربه یکنواخت و بی‌شمار ما از نظم طبیعت است: مرده‌ها زنده نمی‌شوند، ماه دو نیم نمی‌شود. در کفه دیگر، شهادت کسانی است که می‌گویند یک بار این نظم شکست. نتیجه‌گیری مشهور او این است (ترجمه از ماست): هیچ شهادتی برای اثبات معجزه کافی نیست، مگر آن‌که نادرستی آن شهادت از خود رویدادی که می‌خواهد اثباتش کند، معجزه‌آساتر باشد [۱].
قدرت این استدلال در فروتنی آن است. هیوم نمی‌گوید معجزه منطقا محال است. می‌گوید در مقام داوری، همیشه باید بپرسیم کدام فرض نامحتمل‌تر است: این‌که قوانین طبیعت شکسته شده، یا این‌که انسان‌ها اشتباه کرده‌اند، اغراق کرده‌اند، فریب خورده‌اند یا فریب داده‌اند. تجربه تاریخی ما از فرض دوم پر است؛ از فرض اول، دست‌کم تا امروز، حتی یک مورد راستی‌آزمایی‌شده نداریم [۲][۴].
هیوم در بخش دوم همان فصل چهار ملاحظه تاریخی اضافه می‌کند: هیچ معجزه‌ای با شمار کافی از گواهان آگاه، بی‌طرف و صاحب اعتبار که با دروغ‌گویی چیز زیادی از دست بدهند ثبت نشده است؛ انسان به نقل عجایب گرایش دارد، به‌ویژه وقتی پای دین در میان است؛ گزارش‌های معجزه در محیط‌هایی انبوه‌ترند که ابزار راستی‌آزمایی ضعیف‌تر است؛ و معجزات ادیان رقیب یکدیگر را باطل می‌کنند [۱].
جی. ال. مکی بعدها گره منطقی این وضعیت را دقیق‌تر نشان داد. مدافع معجزه به دو چیز هم‌زمان نیاز دارد: رویداد باید نقض قانونی طبیعی باشد، یعنی در حد اعلا نامحتمل؛ و باید واقعا رخ داده باشد، یعنی شواهدش در حد اعلا محکم. هرچه بر اولی تأکید کند تا رویداد معجزه به حساب آید، کار دومی را سخت‌تر کرده است. هرچه رویداد را محتمل‌تر نشان دهد تا باورپذیر شود، از معجزه بودنش کاسته است [۶].
قوی‌ترین پاسخ به هیوم، و چرا کافی نیست
منصفانه است بگوییم استدلال هیوم منتقدان جدی داشته است. جان ارمن، فیلسوف علم، در کتاب «شکست فاحش هیوم» (۲۰۰۰) با ابزار نظریه احتمال نشان داد که صورت‌بندی هیوم در برخی جزئیات لغزش دارد و از نظر اصولی، شهادت‌های متعدد و واقعا مستقل می‌توانند احتمال رویدادی بسیار نادر را بالا ببرند [۷].
اما این پاسخ دقیقا شرط ماجرا را آشکار می‌کند: گواهان «متعدد و واقعا مستقل». قدرت شهادت‌های متعدد از استقلال آن‌ها می‌آید؛ ده نفری که همه از یک نفر شنیده‌اند، یک گواه‌اند نه ده گواه. خود ارمن هم اعتراف می‌کند که این نتیجه اصولی چیزی درباره هیچ معجزه تاریخی مشخصی نمی‌گوید. پرسش همچنان این است که آیا فلان گزارش خاص از چنین گواهانی برخوردار است. در ادامه خواهیم دید که درباره معجزات پیامبر اسلام پاسخ منفی است.
قرآن مکی و پیامبری که معجزه نمی‌آورد
اگر بخواهیم معجزات محمد را بسنجیم، قدیمی‌ترین سند ما خود قرآن است. و قرآن، به‌ویژه در بخش مکی، تصویری می‌دهد که با انبوه معجزات سیره‌ها سازگار نیست: مخالفان بارها نشانه می‌خواهند و پاسخ، به جای نشان دادن نشانه، توضیح این است که چرا نشانه‌ای در کار نیست.
در سوره اسراء، مخالفان فهرستی از درخواست‌ها را ردیف می‌کنند: چشمه‌ای از زمین بجوشان، باغی از خرما و انگور داشته باش، آسمان را بر سر ما فرو افکن، به آسمان بالا برو و کتابی برای ما بیاور که بخوانیم [۹]. پاسخ قرآن کوتاه است:
قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنتُ إِلَّا بَشَرًا رَّسُولًا
«بگو: پاک است پروردگارم، آیا [من] جز بشری فرستاده هستم؟» (اسراء، ۹۳)
چند آیه قبل‌تر، همین سوره توضیح می‌دهد که چرا معجزه فرستاده نمی‌شود:
وَمَا مَنَعَنَا أَن نُّرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَن كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ
«و [چیزی] ما را از فرستادن معجزات باز نداشت جز این‌که پیشینیان، آن‌ها را به دروغ گرفتند، و به ثمود ماده‌شتر دادیم که [پدیده‌ای] روشنگر بود، و[لی] به آن ستم کردند، و ما معجزه‌ها را جز برای بیم‌دادن [مردم] نمی‌فرستیم.» (اسراء، ۵۹)
در سوره عنکبوت، درخواست مخالفان صریح‌تر است و پاسخ هم صریح‌تر:
وَقَالُوا لَوْلَا أُنزِلَ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِّن رَّبِّهِ ۖ قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِندَ اللَّهِ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُّبِينٌ
«و گفتند: چرا بر او از جانب پروردگارش نشانه‌هایی [معجزه‌آسا] نازل نشده است؟ بگو: آن نشانه‌ها پیش خداست، و من فقط هشداردهنده‌ای آشکارم.» (عنکبوت، ۵۰)
و آیه بعد، معجزه را همان کتاب اعلام می‌کند: آیا برایشان بس نیست که این کتاب را بر تو نازل کردیم؟ [۹]
این آیات یک الگوی روشن می‌سازند. پیامبری که در قرآن مکی می‌بینیم، هشداردهنده‌ای است که در برابر درخواست معجزه، یا به بشر بودن خود ارجاع می‌دهد، یا به اختیار خدا، یا به خود قرآن. حال آن‌که در منابع روایی و سیره‌ای که طی قرن‌های بعد تدوین شدند، دامنه گزارش‌های خارق عادت بسیار گسترده‌تر است: آب از میان انگشتان پیامبر می‌جوشد، غذای اندک برای جمعیتی بزرگ کافی می‌شود، درخت و سنگ سخن می‌گویند و ماه دو نیم می‌شود. این تفاوت میان متن قرآنی و ادبیات روایی متأخر به‌خودی‌خود ساختگی بودن تک‌تک گزارش‌ها را ثابت نمی‌کند، اما نشان می‌دهد که هر ادعا باید بر پایه تاریخ و استقلال منابع خودش سنجیده شود، نه با اعتبار کلی سنت [۱۱][۱۳].
الگوی «هسته اولیه کم‌معجزه، و سپس انباشت تدریجی شگفتی‌ها» اختصاصی اسلام نیست. در انجیل‌ها هم دیده می‌شود و در زندگی‌نامه قدیسان و مرشدان بسیاری. اما در مورد اسلام، شاهد اصلی علیه معجزات تاریخی را نه منتقدان بیرونی، که خود متن مقدس فراهم کرده است.
شق‌القمر: از یک آیه تا یک افسانه
مشهورترین معجزه تاریخی منسوب به پیامبر، دو نیم شدن ماه است. پایه قرآنی آن دو آیه آغازین سوره قمر است:
اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ
«قیامت بسیار نزدیک شد، و ماه از هم شکافت. و هرگاه نشانه‌ای ببینند، روی بگردانند و گویند: «[این] سحری دایم است.»» (قمر، ۱ و ۲، ترجمه فولادوند)
سه مشکل این پایه را سست می‌کند.
نخست، خود آیه قطعی نیست. آیه در کنار «نزدیک شدن قیامت» آمده و در قرآن، دگرگونی ماه و آسمان از نشانه‌های رایج توصیف قیامت است. به همین دلیل، اقلیتی از مفسران آن را خبر از رویدادی در آستانه قیامت دانسته‌اند، نه گزارش رخدادی در مکه؛ و دیدگاه غالب مجبور شده برای رد این قرائت استدلال بیاورد [۱۵]. معجزه‌ای که قرار است حجت قاطع باشد، نباید در متن بنیادینش تا این حد به تفسیر وابسته باشد.
دوم، گواهان. روایت‌های شق‌القمر در صحیح بخاری و صحیح مسلم از چند صحابی نقل شده است [۱۱]. در میان روایت‌های این دو مجموعه، عبدالله بن مسعود گزارش را با زبان شاهد حاضر نقل می‌کند؛ اما انس بن مالک در آن سال‌ها کودکی در یثرب بود، نه در مکه، و عبدالله بن عباس در زمان رویداد ادعایی یا هنوز به دنیا نیامده بود یا نوزاد بود. در منابع حدیثی دیگر، گزارش‌هایی با ادعای حضور از کسانی مانند جبیر بن مطعم نیز نقل شده است؛ بنابراین نمی‌توان همه سنت روایی را فقط به یک شاهد فروکاست. مشکل دقیق‌تر این است که استقلال این گزارش‌ها، فاصله آن‌ها با زمان رویداد و مسیر انتقالشان باید جداگانه اثبات شود؛ صرف فراوان شدن طریق‌های متأخر، به‌خودی‌خود شمار شاهدان مستقل را نشان نمی‌دهد. این همان شرطی است که ارمن برای افزایش وزن شهادت‌ها مهم می‌داند.
سوم، نبود تأیید مستقل. اگر ماه در مقیاسی محسوس شکافته شده بود، انتظار می‌رفت دست‌کم در بخشی از مناطقی که در آن زمان ماه بالای افق و شرایط مشاهده مناسب بود، گزارشی مستقل برجای بماند. با این حال، گزارش مستقل و هم‌زمانِ شناخته‌شده‌ای از چنین رویدادی در منابع غیرمسلمان در دست نیست. این سکوت به‌تنهایی عدم وقوع را اثبات نمی‌کند، اما در برابر ادعای رویدادی جهانی و آشکار، وزن تاریخی گزارش‌های درون‌دینی را کاهش می‌دهد. خود آیه دوم هم می‌گوید مشاهده‌کنندگان آن را «سحر» خواندند و روی گرداندند؛ یعنی حتی بر پایه قرائت معجزه‌محور از قرآن، این نشانه برای حاضران حجتی بی‌ابهام نبود.
و سرانجام، تفاوت صورت‌های روایت. گزارش‌های کوتاه‌تر از دو پاره شدن ماه و دیده شدن کوه میان دو پاره سخن می‌گویند، اما در برخی بازگویی‌های دینی متأخر، صحنه با جزئیاتی مانند قرار گرفتن دو نیمه بر فراز صفا و مروه، دعای علی بن ابی‌طالب و لرزش آسمان و زمین روایت می‌شود [۱۶]. منبع گردآورنده این جزئیات، به‌تنهایی تاریخ پیدایش تک‌تک آن‌ها را روشن نمی‌کند؛ بنابراین از آن نمی‌توان با قطعیت نتیجه گرفت که هر نسل جزئیاتی تازه افزوده است. آنچه فعلا می‌توان گفت این است که روایت واحدی با صورت و جزئیات ثابت در اختیار نداریم، و برای سنجش تاریخی باید زمان و مأخذ نخستین ظهور هر جزء جداگانه بررسی شود.
معجزه‌هایی که یکدیگر را خنثی می‌کنند
اگر معجزه دلیل حقانیت یک دین باشد، مشکل این است که همه ادیان معجزه دارند. مسیحیت رستاخیز عیسی و هزاران شفای منسوب به قدیسان را دارد؛ آیین‌های هندو و بودایی معجزات خود را دارند؛ فرقه‌های جدید هم تا همین امروز معجزه تولید می‌کنند. هیوم این را ویرانگرترین ملاحظه می‌دانست: در امور دینی، هر چه متفاوت است متضاد است، پس هر معجزه‌ای که به سود یک دین اقامه شود، شهادتی است علیه اعتبار معجزات دین رقیب [۱].
مسلمانی که معجزات مسیحیان را افسانه، تلقین یا اغراق می‌داند، از همان معیارهایی استفاده می‌کند که منتقد درباره معجزات اسلام به کار می‌برد. تنها تفاوت در این است که او این معیارها را فقط به بیرون از دین خود اعمال می‌کند. اگر این معیارها درست‌اند، باید در همه جا اعمال شوند؛ اگر نادرست‌اند، مسلمان هم دیگر دلیلی برای رد معجزات مسیحیت ندارد. در هر دو حالت، معجزه نمی‌تواند داور نهایی میان ادیان باشد.
اعجاز قرآن و نتیجه نقد
اعجاز قرآن: هماوردطلبی بدون داور
سنت اسلامی از دیرباز مهم‌ترین معجزه را خود قرآن دانسته است [۱۲][۱۷]. این انتخاب هوشمندانه است: معجزه‌ای که در دسترس است، نیازی به اعتماد به راویان ندارد و هر کسی می‌تواند آن را بیازماید. پایه آن آیات «تحدی» است:
قُل لَّئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنسُ وَالْجِنُّ عَلَىٰ أَن يَأْتُوا بِمِثْلِ هَٰذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا
«بگو: اگر انس و جن گرد آیند تا نظیر این قرآن را بیاورند، مانند آن را نخواهند آورد، هرچند برخی از آن‌ها پشتیبان برخی [دیگر] باشند.» (اسراء، ۸۸)
وَإِن كُنتُمْ فِي رَيْبٍ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِّن مِّثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُم مِّن دُونِ اللَّهِ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ
«و اگر در آنچه بر بنده خود نازل کرده‌ایم شک دارید، پس اگر راست می‌گویید سوره‌ای مانند آن بیاورید و گواهان خود را غیر خدا فرا خوانید.» (بقره، ۲۳)
اما این آزمون سه نقص ساختاری دارد.
معیار «مانند آن» چیست؟
یک آزمون واقعی باید معیار موفقیت داشته باشد که پیش از آزمون تعیین شده باشد. «مانند قرآن» از چه نظر؟ واژگان، وزن، سجع، تصویرپردازی، تأثیر عاطفی، محتوا، یا همه با هم؟ اگر همانندی در همه جزئیات مراد است، هیچ متنی مانند هیچ متن دیگری نیست؛ «مانند شاهنامه» یا «مانند غزلیات حافظ» هم هرگز آورده نشده است. اگر همانندی در سطح کیفیت ادبی مراد است، کیفیت ادبی داوری ذوقی است و ذوق، اجماع‌پذیر نیست. آزمونی که معیارش پس از هر تلاش از نو تعیین شود، آزمون نیست؛ سپری است که هر حمله‌ای را از پیش خنثی می‌کند.
داورانی که پیش‌تر رأی داده‌اند
دوم، مسئله داور. چه کسی تصمیم می‌گیرد که متنی «مانند» قرآن هست یا نیست؟ اگر داوران کسانی باشند که قرآن را کلام خدا می‌دانند، هیچ پاسخی پذیرفته نخواهد شد، چون پذیرفتن آن به معنای ترک ایمان است. داوری که نتیجه را پیش از مسابقه می‌داند، داور نیست.
تاریخ هم این را نشان می‌دهد. قرآن خود گزارش می‌کند که مخالفان گفتند اگر بخواهیم، ما هم مانند این را می‌گوییم (انفال، ۳۱) [۹]. و وقتی کسانی مانند مسیلمه واقعا متن‌هایی به سبک قرآن آوردند، آن متن‌ها تنها از طریق مورخان مسلمان به ما رسیده‌اند، آن هم به صورت پاره‌هایی که برای ریشخند انتخاب شده‌اند [۱۴]. تحدی را طرف پیروز جنگ‌های رده داوری کرد و بایگانی‌اش را هم همو نگه داشت.
مسلمانانی که اعجاز ادبی را باور نداشتند
سوم، و شاید مهم‌ترین نکته برای خواننده فارسی‌زبان: ادعای بی‌همتایی ادبی قرآن حتی در درون جهان اسلام محل اجماع نبود. نظریه منسجم «اعجاز» در قرن‌های سوم تا پنجم هجری، با آثار کسانی مانند رمانی، خطابی، باقلانی و عبدالقاهر جرجانی، شکل گرفت؛ یعنی دو تا چهار قرن پس از نزول، و نه در زمان خود تحدی [۱۲][۱۷][۱۸].
در همین دوره، گروهی از متکلمان نظریه «صرفه» را مطرح کردند. به روایت منابع، ابراهیم نظّام، متکلم معتزلی قرن سوم، معتقد بود عرب‌ها از نظر توانایی زبانی می‌توانستند مانند قرآن بیاورند، اما خدا اراده یا توان آنان را از این کار بازگرداند. شریف مرتضی، از بزرگ‌ترین متکلمان شیعه، هم در قرن پنجم از صورتی از صرفه دفاع کرد [۱۲][۱۸]. معنای این دیدگاه روشن است: از نظر این متکلمان مسلمان، معجزه در خود متن نبود، در مانعی بود که بر مخالفان نهاده شد. اگر برجسته‌ترین اهل کلام مسلمان خود بی‌همتایی ادبی قرآن را شاهد قاطع نمی‌دانستند، این ادعا به‌سختی می‌تواند برهانی عمومی برای غیرمسلمانان باشد.
یک نکته فرعی هم هست. مدافعان اعجاز اغلب می‌گویند تحدی به ترتیب از دشوار به آسان پیش رفت: نخست کل قرآن، سپس ده سوره، و در نهایت یک سوره. اما در یکی از فهرست‌های سنتی رایجِ ترتیب نزول، سوره یونس (تحدی به یک سوره) در جایگاه ۵۱ و سوره هود (تحدی به ده سوره) در جایگاه ۵۲ قرار دارد؛ یعنی ترتیب این دو برخلاف روایت «کاهش تدریجی» است. اصل ترتیب نزول محل اختلاف است، اما همین اختلاف نشان می‌دهد که نمی‌توان یک سیر تاریخی منظم را بدون استدلال مستقل بر متن تحمیل کرد [۱۰].
از رویداد عجیب تا خدای اسلام: دو پرش بی‌پل
فرض کنیم، فقط برای بحث، رویدادی واقعا عجیب رخ داده و هیچ تبیین طبیعی رضایت‌بخشی هم فعلا در دست نیست. برهان معجزه هنوز دو پرش پیش رو دارد.
پرش اول از «نمی‌دانیم چطور رخ داد» به «فاعلی فراطبیعی آن را انجام داد» است. تاریخ علم پر از رویدادهایی است که زمانی بی‌تبیین بودند و بعدها تبیین شدند: صاعقه، صرع، کسوف، بیماری‌های واگیر. «فعلا بی‌تبیین» یعنی جهل ما، نه دخالت خدا. قرار دادن خدا در هر شکاف دانش، همان مغالطه شناخته‌شده «خدای رخنه‌ها» است که هر بار دانش پیش می‌رود، خدا را یک قدم عقب‌تر می‌راند.
پرش دوم از «فاعلی فراطبیعی» به «خدای قادر مطلق، دانای مطلق و خیرخواه مطلق این دین خاص» است. حتی اگر رویدادی را به فاعلی غیرطبیعی نسبت دهیم، هیچ چیز در خود رویداد نمی‌گوید آن فاعل یگانه است، قادر مطلق است، خیرخواه است یا پیامبر فلان دین را تأیید می‌کند. نکته طنزآمیز این است که خود قرآن امکان فاعل‌های فراطبیعی دیگر را می‌پذیرد: جن، شیاطین، و ساحرانی که به تعبیر قرآن کارهای شگفت می‌کنند. پس حتی از درون جهان‌بینی قرآنی، رویداد خارق عادت به‌تنهایی نمی‌گوید از جانب خداست یا از جانب نیرویی دیگر.
چرا معجزه باورپذیر به نظر می‌رسد؟
اگر شواهد معجزه این‌قدر ضعیف است، چرا باور به آن این‌قدر نیرومند است؟ پاسخ را باید در روان‌شناسی و جامعه‌شناسی باور جست، نه در خود شواهد.
معجزه‌ها در بستر نیاز شکل می‌گیرند. جماعتی که پیامبرش مسخره می‌شود و مخالفانش نشانه می‌طلبند، به نشانه نیاز دارد؛ و روایت‌ها با گذر زمان این نیاز را برآورده می‌کنند. هر بار که داستان بازگو می‌شود، جزئیاتی که آن را تأثیرگذارتر می‌کند ماندگارتر است و جزئیاتی که آن را مبهم می‌کند فراموش می‌شود. معجزه در این معنا پدیده‌ای اجتماعی است: نشانه هویت جمعی، ابزار مرزبندی با «دیگری»، و پاداش عاطفی برای وفاداری.
نظام‌های اعتقادی همچنین سازوکارهایی برای مصون ماندن در برابر شکست پیش‌بینی‌ها می‌سازند. لئون فستینگر و همکارانش در «وقتی پیشگویی شکست می‌خورد» (۱۹۵۶) نشان دادند که گروه‌های مؤمن پس از شکست آشکار یک پیشگویی، به جای ترک باور، اغلب آن را با تفسیری تازه محکم‌تر می‌کنند [۸]. قرآن هم پیشاپیش چنین سپری ساخته است:
وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَىٰ وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَّا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَن يَشَاءَ اللَّهُ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ
«و اگر ما فرشتگان را به سوی آنان می‌فرستادیم و اگر مردگان با آنان به سخن می‌آمدند و هر چیزی را دسته دسته در برابر آنان گرد می‌آوردیم، باز هم ایمان نمی‌آوردند، جز این‌که خدا بخواهد؛ ولی بیشترشان نادانی می‌کنند.» (انعام، ۱۱۱)
کارکرد این آیه روشن است: اگر معجزه‌ای نیامد، تقصیر لجاجت مخالفان است؛ و اگر آمد و کسی را قانع نکرد، باز تقصیر لجاجت مخالفان است. نظامی که برای هر دو حالت پاسخ از پیش آماده دارد، دیگر با شواهد سنجیده نمی‌شود.
پاسخ به چند دفاع رایج
«معجزه بنا بر تعریف خلاف عادت است؛ پس ایراد هیوم بی‌جاست.» تعریف یک چیز، وقوع آن را ثابت نمی‌کند. تعریف فقط میدان بحث را مشخص می‌کند. پرسش همچنان این است که آیا چنین رویدادی رخ داده و آیا شواهدش از همه تبیین‌های عادی قوی‌تر است.
«هیوم از پیش معجزه را ناممکن فرض کرده بود.» استدلال هیوم متافیزیکی نیست، معرفتی است. او نمی‌گوید معجزه نمی‌تواند رخ دهد؛ می‌گوید ما هرگز شواهدی کافی برای باور به آن نداشته‌ایم [۲][۴]. کسی که این را رد می‌کند باید گزارشی نشان دهد که آزمون را پشت سر گذاشته باشد، نه این‌که انگیزه‌های هیوم را زیر سؤال ببرد.
«روایت‌های معجزه متواترند.» تواتر در علم حدیث درباره شمار ناقلان در طبقات سند است، نه شمار گواهان عینی. اگر همه طرق به چند صحابی برسند که فقط یکی از آنان ادعای حضور دارد، گسترش بعدی نقل چیزی بر اعتبار گواهی اولیه نمی‌افزاید. هزار نفری که از یک نفر شنیده‌اند، هزار گواه نیستند.
«خدا برای اثبات پیامبرش باید معجزه بدهد.» این یک پیش‌فرض کلامی است، نه اصلی بدیهی. و اگر درست باشد، مشکل را بدتر می‌کند: چرا خدایی که می‌خواهد پیامبرش را اثبات کند، معجزه‌ای انتخاب کرده که فقط از طریق روایت‌های مورد اختلاف به ما می‌رسد، در حالی که قرآن مکی خود از درخواست‌های مکرر برای معجزه و پاسخ منفی به آن‌ها خبر می‌دهد؟
«ولی قرآن معجزه‌ای ماندگار است و هر کس می‌تواند آن را بیازماید.» این دفاع بحث را از تاریخ به ادبیات منتقل می‌کند، اما همان‌جا با سه مشکل معیار، داور، و اختلاف درونی خود متکلمان مسلمان روبه‌رو می‌شود. شاهکار ادبی بودن، حتی اگر پذیرفته شود، تا وحی الهی بودن فاصله‌ای دارد که نبوغ انسانی به‌راحتی پرش می‌کند.
جمع‌بندی نقد برهان معجزه
برهان معجزه در ظاهر ساده است و در باطن از زنجیره‌ای از فرض‌های اثبات‌نشده ساخته شده است. ما با خود معجزه سروکار نداریم، با خبر آن سروکار داریم؛ و خبر را باید با همان معیارهایی سنجید که هر گزارش تاریخی دیگری را. ترازوی هیوم هنوز کار می‌کند: در هیچ مورد مشخصی نشان داده نشده که نادرستی گزارش از خود معجزه نامحتمل‌تر باشد.
در مورد اسلام، وضعیت برهان از حالت عمومی هم ضعیف‌تر است. قرآن مکی پیامبری را نشان می‌دهد که در برابر درخواست معجزه به بشر بودن خود ارجاع می‌دهد، و معجزات او عمدتا در منابعی ظاهر می‌شوند که یک تا چند قرن بعد نوشته شده‌اند. شق‌القمر هم از نظر متنی محل اختلاف مفسران است، هم استقلال و مسیر انتقال گواهی‌هایش نیازمند اثبات است، و هم تأیید مستقل و هم‌زمانِ شناخته‌شده‌ای در منابع غیرمسلمان ندارد. اعجاز قرآن هم آزمونی است بی‌معیار و بی‌داور بی‌طرف، که حتی بزرگان کلام اسلامی درباره سازوکارش هم‌نظر نبودند.
نتیجه روشن است: برهان معجزه نه وجود خدا را اثبات می‌کند و نه حقانیت اسلام را. آنچه اثبات می‌کند، نیرومندی نیاز انسان به نشانه است و توانایی جوامع مؤمن در تولید، پرورش و پاسداری از روایت‌هایی که این نیاز را برآورده می‌کنند.
مطالعه بیشتر در مجموعه نقد برهان‌های وجود خدا
- نقد برهان نخستین علت
- نقد برهان وجودی
- نقد برهان نظم
- نقد برهان اخلاقی
- نقد برهان فطرت
- نقد برهان وجوب و امکان
- نقد برهان معجزه (همین مقاله)
- نقد برهان تجربه دینی
منابع
[۱] David Hume, An Enquiry Concerning Human Understanding (1748), Section X: “Of Miracles”. متن کامل در پروژه گوتنبرگ: https://www.gutenberg.org/ebooks/9662
[۲] Timothy McGrew, “Miracles”, Stanford Encyclopedia of Philosophy: https://plato.stanford.edu/entries/miracles/
[۳] “Miracles”, Internet Encyclopedia of Philosophy: https://iep.utm.edu/miracles/
[۴] “Hume on Religion”, Stanford Encyclopedia of Philosophy: https://plato.stanford.edu/entries/hume-religion/
[۵] ترجمه فارسی آیات: محمدمهدی فولادوند، ترجمه قرآن کریم.
[۶] J. L. Mackie, The Miracle of Theism: Arguments For and Against the Existence of God, Oxford: Clarendon Press, 1982, فصل ۱: “Miracles and Testimony”.
[۷] John Earman, Hume’s Abject Failure: The Argument Against Miracles, Oxford University Press, 2000.
[۸] Leon Festinger, Henry W. Riecken, Stanley Schachter, When Prophecy Fails, University of Minnesota Press, 1956.
[۹] متن آیات: بقره ۲۳ (https://quran.com/2/23)، انعام ۱۱۱ (https://quran.com/6/111)، انفال ۳۱ (https://quran.com/8/31)، یونس ۳۸ (https://quran.com/10/38)، هود ۱۳ (https://quran.com/11/13)، اسراء ۵۹ (https://quran.com/17/59)، اسراء ۸۸ (https://quran.com/17/88)، اسراء ۹۰ تا ۹۳ (https://quran.com/17/90-93)، عنکبوت ۵۰ و ۵۱ (https://quran.com/29/50-51)، طور ۳۴ (https://quran.com/52/34)، قمر ۱ و ۲ (https://quran.com/54/1-2).
[۱۰] «آیات تحدی»، ویکی شیعه: https://fa.wikishia.net/view/%D8%A2%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%AA%D8%AD%D8%AF%DB%8C
[۱۱] محمد بن اسماعیل بخاری، الجامع الصحیح، کتاب مناقب الانصار، باب انشقاق القمر؛ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، کتاب صفه القیامه، باب انشقاق القمر.
[۱۲] G. E. von Grunebaum, “Iʿdjāz”, Encyclopaedia of Islam, 2nd ed., vol. 3, Leiden: Brill, 1971.
[۱۳] “Muhammad”, Encyclopaedia Britannica: https://www.britannica.com/biography/Muhammad
[۱۴] محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل و الملوک، گزارش‌های مربوط به مسیلمه در حوادث سال یازدهم هجری.
[۱۵] اسلام ملکی، «بررسی تطبیقی دیدگاه علامه طباطبایی و علامه فضل‌الله درباره تفسیر آیه شق‌القمر»، مجله پژوهش‌های قرآن و حدیث: https://ensani.ir/fa/article/download/375713
[۱۶] «انشقاق قمر»، ویکی فقه: https://fa.wikifeqh.ir/انشقاق_قمر
[۱۷] Richard C. Martin, “Inimitability”, Encyclopaedia of the Qurʾān, vol. 2, Leiden: Brill, 2002.
[۱۸] Sophia Vasalou, “The Miraculous Eloquence of the Qur’an: General Trajectories and Individual Approaches”, Journal of Qur’anic Studies 4:2 (2002).
2 دیدگاه
[…] نقد برهان معجزه […]
[…] […]