روزه: تشنگی به افق مکه
ترومسو شهری است در شمال نروژ، نزدیک سیصد و پنجاه کیلومتر بالاتر از مدار قطبی. خورشید آنجا از بیستم مه تا بیست‌ودوم ژوئیه غروب نمی‌کند و از اواخر نوامبر تا اواخر ژانویه بالا نمی‌آید. مسجدی هم دارد به نام «النور»، با چند صد عضو، که مدت‌ها با یک پرسش ساده کلنجار می‌رفت. قرآن می‌گوید بخورید و بیاشامید تا سپیده پیدا شود و بعد روزه را تا شب نگه دارید. شبی که نمی‌آید چه می‌شود؟ سرانجام از شیخی در عربستان پرسیدند و او سه راه پیش پایشان گذاشت: ساعت مکه، ساعت نزدیک‌ترین شهری که شب و روز دارد، یا برنامه‌ای ثابت و تخمینی. مسجد ساعت مکه را برگزید.[۱]
رمضان ۲۰۱۵ سراسر زیر خورشید نیمه‌شب افتاد. با آن قاعده، روزه‌دار ترومسو با غروب شهری در پنج هزار و پانصد کیلومتری افطار می‌کرد، در حالی که آفتاب پشت پنجره‌اش ایستاده بود. فقیهانی که برای این پرسش جواب ساخته‌اند در کل میراث اسلامی یک متن بیشتر برای تکیه ندارند، و آن حدیثی درباره دجال است: روزی از روزهای او به درازای یک سال خواهد بود و مؤمنان باید وقت نمازها را «تخمین بزنند».[۲] قانونی که ادعا می‌کند از آفریننده همه زمین آمده، برای شمالگان ماده‌ای ندارد جز آنچه از قصه یک هیولای آخرالزمانی قرض گرفته‌اند.
روزه در اسلام را با همین سرنخ می‌شود خواند. قاعده‌ای است ساخته یک جا و یک زمان، جایی که خورشید هر روز سر وقت پایین می‌رود، و هر بار که به واقعیت خورده دست آدم‌ها وصله‌اش زده است. این وصله‌کاری از قرن بیستم و از قطب شروع نشد. از خود مدینه شروع شد.
روزه در اسلام از کجا آمد؟
قرآن در این باره ادعای نوآوری ندارد:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ
«ای کسانی که ایمان آورده‌اید، روزه بر شما مقرر شده است، همان گونه که بر کسانی که پیش از شما [بودند] مقرر شده بود، باشد که پرهیزگاری کنید» (بقره، ۱۸۳؛ ترجمه فولادوند)
«کسانی که پیش از شما بودند» چه کسانی‌اند؟ طبری از سدی می‌آورد که مسیحیان‌اند. بر آنها هم رمضان نوشته شده بود، با این قید که پس از خواب نخورند و نیاشامند و با زنان نیامیزند. بعد جمله‌ای می‌آید که خواننده امروز را باید نگه دارد: «فَلَمْ يَزَلِ الْمُسْلِمُونَ عَلَى ذَلِكَ يَصْنَعُونَ كَمَا تَصْنَعُ النَّصَارَى»، مسلمانان هم مدتی همان می‌کردند که مسیحیان می‌کنند.[۳] مفسر قرن سوم با این جمله مشکلی ندارد. معنایش اما روشن است: نخستین روزه مسلمانان، به گواهی سنت خودشان، روزه همسایه بود.
همسایه هم کم نبود. یهودیان در دهم ماه هفتم، یوم کیپور، از شام تا شام «جان خود را رنج می‌دادند».[۴] مسیحیان پیش از عید پاک چهل روز روزه داشتند. مانویان، که از بین‌النهرین تا مصر پیرو داشتند، سی روز پیش از جشن «بما» روزه می‌گرفتند و برگزیدگانشان روز را بی‌خوراک می‌گذراندند و پس از غروب یک وعده می‌خوردند.[۵] یک ماه امساک با افطار شامگاهی، وقتی قرآن آن را «نوشت»، در خاور نزدیک چیز آشنایی بود.
مکه هم بی‌سابقه نبود. عایشه می‌گوید قریش در جاهلیت عاشورا را روزه می‌گرفت و محمد هم می‌گرفت.[۶] ابن اسحاق می‌نویسد محمد پیش از بعثت هر سال یک ماه در غار حرا گوشه می‌گرفت و این از عبادت‌های قریش در جاهلیت بود.[۷] نام ماه هم یادگار همان روزگار است. زمخشری می‌گوید روزه در این ماه «عبادتی قدیمی» است و نام رمضان از وقتی مانده که ماه‌ها را به فصلشان می‌نامیدند و این یکی به روزهای داغ افتاده بود.[۸] بنا بر گزارش‌های کهن، عرب پیش از اسلام با افزودن ماه کبیسه ماه‌ها را در فصل نگه می‌داشت. قرآن این کار را «فزونی در کفر» خواند و برداشت (توبه، ۳۷)، و از آن روز ماهی که نامش «سوزان» است وسط زمستان هم می‌آید.
می‌گویند روزه فطری است و همه دین‌ها آن را دارند. ندارند. دین ایرانیان پیش از اسلام روزه را گناه می‌شمرد. وندیداد می‌گوید کسی که نمی‌خورد نه توان کار نیک دارد، نه توان کشت‌وکار، نه توان فرزندآوری، و در شمار دشمنانی که مرد سیر از پسشان برمی‌آید از «بدعت‌گذار روزه‌دار» نام می‌برد. رساله زرتشتی صد در فصل هشتادوسوم خود را به همین اختصاص داده است: روزه درست، دوری از گناه است و نه دوری از خوراک.[۹] پس روزه خواست طبیعت آدمی نیست. انتخاب بعضی فرهنگ‌هاست، و اسلام آن را از فرهنگ‌های دوروبرش برداشت.
حکمی که چهار بار ویرایش شد
آنچه در مدینه بر سر این حکم آمد در خود منابع اسلامی ثبت است، و به فرود آمدن یک قانون ازلی شباهتی ندارد. به آزمون و خطا شبیه است.
یک، عاشورا. ابن عباس می‌گوید محمد به مدینه که رسید دید یهودیان روز عاشورا را روزه می‌گیرند و گفت من به موسی از شما سزاوارترم؛ پس روزه گرفت و به روزه فرمان داد.[۱۰] خود واژه گواه است: «عاشورا» صورت آرامی «عاسور» عبری است، یعنی دهم، همان دهم تشری که روز کفاره یهود است. ابوریحان بیرونی هزار سال پیش همین را نوشته بود.[۱۰] سنت دو روایت دارد، یکی می‌گوید این روزه از قریش بت‌پرست رسید و دیگری می‌گوید از یهود مدینه، و هر دو یک حرف می‌زنند: محمد آن را نیاورد. وقتی رابطه با یهودیان به هم خورد، رمضان واجب شد و عاشورا اختیاری.[۶]
دو، فدیه. آیه ۱۸۴ بقره می‌گوید «وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ»: بر کسانی که توان روزه دارند فدیه‌ای است، خوراک یک بینوا. سلمه بن اکوع در صحیح بخاری توضیح می‌دهد که معنایش همین بود: هر کس می‌خواست روزه نمی‌گرفت و فدیه می‌داد، تا آیه بعدی آمد و آن را نسخ کرد.[۱۱] یعنی در نسخه اول، پولدار می‌توانست تشنگی‌اش را بخرد. ابن عباس در همان کتاب می‌گوید آیه نسخ نشده، درباره پیران ناتوان است، و آن را با واژه‌ای دیگر می‌خواند. فولادوند هم به جای «توان دارند» نوشته است «طاقت‌فرساست». دو صحابی بر سر اینکه در آیه چه کلمه‌ای آمده توافق ندارند و مترجم امروز ناچار است معنا را برگرداند تا حکم جور دربیاید.
سه، شب. در آغاز، روزه‌دار اگر پیش از افطار خوابش می‌برد دیگر تا غروب فردا حق خوردن نداشت، و همبستری با زنان در تمام ماه ممنوع بود. براء بن عازب تعریف می‌کند که قیس بن صرمه، مردی که روزها کار می‌کرد، یک شب گرسنه خوابش برد و فردا نیمه‌روز از حال رفت. درباره ممنوعیت دوم هم می‌گوید: «وَكَانَ رِجَالٌ يَخُونُونَ أَنْفُسَهُمْ»، مردانی به خودشان خیانت می‌کردند.[۱۲] به روایت طبری یکی از آن مردان عمر بن خطاب بود.[۳] آن‌وقت این آیه آمد:
عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ
«خدا می‌دانست که شما با خودتان ناراستی می‌کردید، پس توبه شما را پذیرفت و از شما درگذشت. پس، اکنون [در شبهای ماه رمضان می‌توانید] با آنان همخوابگی کنید» (بقره، ۱۸۷؛ ترجمه فولادوند)
واژه «اکنون» همه چیز را می‌گوید. قانون‌گذاری که همه چیز را از ازل می‌داند، باید از اول می‌دانست که مرد جوان یک ماه تمام دوام نمی‌آورد و کارگر گرسنه غش می‌کند. این آیه واکنش است، و واکنش کار کسی است که نتیجه را پیش از دیدن نمی‌دانست. درباره این الگو در ردپای تاریخ در فرمان‌های الهی بیشتر نوشته‌ایم.
چهار، نخ. همان آیه می‌گفت بخورید تا «رشته سپید از رشته سیاه» پیدا شود. عدی بن حاتم دو نخ سیاه و سفید زیر بالشش گذاشت و تا صبح نگاهشان کرد و چیزی دستگیرش نشد. سهل بن سعد می‌گوید مردانی نخ به پایشان می‌بستند و آن‌قدر می‌خوردند تا رنگ‌ها را از هم بشناسند؛ و اضافه می‌کند که آیه نخست بدون «مِنَ الْفَجْرِ» آمده بود و این دو کلمه بعدا نازل شد تا بفهمند مقصود شب و روز است.[۱۳] کتابی که خود را «مبین» می‌نامد، بعد از آنکه مؤمنانش شب را به تماشای نخ گذراندند، اصلاحیه خورد.
| نسخه نخست | چه پیش آمد | نسخه بعدی | سند |
|---|---|---|---|
| روزه واجب عاشورا | بریدن از یهود مدینه | رمضان واجب، عاشورا اختیاری | بخاری ۲۰۰۲ و ۲۰۰۴ |
| اختیار میان روزه و فدیه | نامعلوم | نسخ با آیه بعد | بخاری ۴۵۰۷ |
| پس از خواب، خوراک و همبستری ممنوع | غش کردن قیس؛ «خیانت» مردان | شب تا سپیده آزاد شد | بخاری ۱۹۱۵ و ۴۵۰۸ |
| «رشته سپید از رشته سیاه» | نخ بستن به پا | افزودن «من الفجر» | بخاری ۱۹۱۷ |
هر چهار بار یک چیز تکرار می‌شود: حکم می‌آید، آدم‌ها با آن به دیوار می‌خورند، حکم عوض می‌شود. فقه نامش را «نسخ» گذاشته و الهیات «تدریج». بیرون از الهیات به این می‌گویند قانون‌گذاری، با همان دست‌اندازهایی که هر قانون‌گذار زمینی دارد.
روزهای برای فرق داشتن
بخشی از ویرایش‌ها از سختی کار نبود. برای جدا شدن از دیگران بود. محمد گفت فرق روزه ما با روزه اهل کتاب «أَكْلَةُ السَّحَرِ» است، همان لقمه سحر. گفت دین تا وقتی سرپاست که مردم در افطار شتاب کنند، «لِأَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى يُؤَخِّرُونَ»، چون یهود و نصارا دیر افطار می‌کنند.[۱۴] در آخر عمر، وقتی یادش آوردند که عاشورا را یهود و نصارا بزرگ می‌دارند، گفت سال دیگر روز نهم را روزه می‌گیریم.[۱۵]
این منطق در آن منطقه تازه نبود. دیداخه، دستورنامه مسیحی سده نخست، به پیروانش می‌گوید با «ریاکاران» روزه نگیرید؛ آنها دوشنبه و پنجشنبه می‌گیرند، شما چهارشنبه و جمعه بگیرید.[۱۴] در هر دو مورد، آنچه تنظیم می‌شود رابطه با خدا نیست. فاصله با همسایه است. روزه نقش لباس فرم را دارد: مهم این است که با یک نگاه معلوم شود چه کسی از ماست.
آغاز ماه هم با همین نگاه به گذشته بسته شده است. حدیث می‌گوید با دیدن هلال روزه بگیرید و با دیدنش بگشایید، و دلیلش را هم می‌آورد: «إِنَّا أُمَّةٌ أُمِّيَّةٌ، لَا نَكْتُبُ وَلَا نَحْسُبُ»، ما مردمی درس‌نخوانده‌ایم، نه می‌نویسیم و نه حساب می‌کنیم.[۱۶] آن مردم امروز رصدخانه دارند و جای ماه را تا ثانیه می‌دانند. با این حال هر سال کشورهای مسلمان عید را در دو یا سه روز جدا می‌گیرند و در ایران کم پیش نیامده که اهل یک خانه، به پیروی از دو مرجع، یکی روزه باشد و دیگری عید کرده باشد. دلیل حکم از میان رفته و حکم مانده است.
از حجاز که دورتر برویم، ناسازگاری بیشتر می‌شود. شورای علمای بزرگ عربستان در ۱۹۷۸ حکم کرد هر جا شب و روز در بیست‌وچهار ساعت از هم جدا می‌شود باید از سپیده تا غروب روزه گرفت، هر قدر هم که طول بکشد؛ و این در تابستان اسکاندیناوی یعنی بیست ساعت و بیشتر. مراجع فتوای مصر گفته‌اند چنین روزهای باری است که حکمت خدا نمی‌پذیرد و باید تخمین زد.[۲، ۱۷] خدا یکی است و جوابش به یک پرسش دو تا. کسی که از بالا به کره زمین نگاه کرده باشد، عرض‌های جغرافیایی را فراموش نمی‌کند.
فقیر و سلامت: دو دفاعی که سند ندارند
نخستین دفاع می‌گوید روزه طعم گرسنگی فقیر را به توانگر می‌چشاند. قرآن چنین دلیلی نیاورده و فقط گفته «باشد که پرهیزگاری کنید». عددها هم با این دفاع نمی‌خوانند. دفتر غرب آسیای برنامه محیط زیست سازمان ملل برآورد کرده که در ماه رمضان بین ۲۵ تا ۵۰ درصد غذای پخته‌شده در منطقه دور ریخته می‌شود.[۱۸] گرسنگی‌ای که ساعت پایانش معلوم است و سفره‌ای رنگین‌تر از یازده ماه دیگر در انتهایش پهن است، ربطی به گرسنگی کسی ندارد که نمی‌داند فردا چه می‌خورد.
دفاع دوم پزشکی است و تازه‌تر. پژوهش‌هایی که درباره «روزه‌داری متناوب» نقل می‌شوند روی آدم‌هایی انجام شده‌اند که آب می‌نوشند و برنامه را به اختیار خود برگزیده‌اند. روزه رمضان آب را هم ممنوع می‌کند، برای کارگر ساختمانی در گرمای خلیج فارس همان‌قدر که برای کارمند زیر کولر. داده‌هایی که درباره خود رمضان داریم این‌هاست:
- مطالعه «اپیدیار» در سیزده کشور، روی بیش از دوازده هزار بیمار دیابتی: ۴۳ درصد بیماران نوع یک و ۷۹ درصد بیماران نوع دو دست‌کم پانزده روز روزه گرفته بودند. افت شدید قند خون در نوع یک ۴٫۷ برابر و در نوع دو ۷٫۵ برابر شده بود.[۱۹]
- آلموند و مزومدار نشان دادند کودکانی که دوره جنینی‌شان با رمضان هم‌زمان بوده سبک‌تر به دنیا می‌آیند، و در داده‌های سرشماری اوگاندا و عراق در بزرگسالی بیشتر دچار ناتوانی‌اند، به‌ویژه ناتوانی ذهنی و یادگیری.[۲۰]
- در هلند هر هفته رمضان که با دوره درسی هم‌زمان شده، نمره پایانی دانشجویان مسلمان را نزدیک ده درصد انحراف معیار پایین آورده است.[۲۱]
بیمار و زن باردار در فقه معاف‌اند. این آمار نشان می‌دهد معافیت روی کاغذ مانده است: بیش از چهار نفر از هر ده بیمار دیابت نوع یک، که رهنمودهای پزشکی روزه را برایشان پرخطر می‌دانند، روزه می‌گیرند. فشاری که آنها را به این کار وامی‌دارد در هیچ رساله‌ای نوشته نشده، ولی در هر خانه و هر محل کاری حاضر است.
دو اقتصاددان، کامپانته و یاناگیزاوا-دروت، حساب دیگری هم کرده‌اند: هر چه ساعت‌های روزه در یک کشور مسلمان طولانی‌تر باشد رشد اقتصادی آن سال کمتر است، و در همان حال مسلمانان از زندگی‌شان راضی‌ترند.[۲۱] هر دو نیمه این یافته راست است. سختی مشترک آدم‌ها را به هم می‌چسباند و حس تعلق می‌دهد؛ آیین‌های پرهزینه در همه دین‌ها همین کار را می‌کنند. حال خوش اما چیزی درباره درستی یک باور نمی‌گوید. آدم‌ها برای باورهای نادرست هم با تمام وجود گرسنگی کشیده‌اند.
سهم زنان در این حساب جدا نوشته شده است. زن در روزهای قاعدگی حق روزه ندارد و باید بعدا قضایش را بگیرد. حدیث صحیح بخاری همین را نشانه کمبود او می‌گیرد: «أَلَيْسَ إِذَا حَاضَتْ لَمْ تُصَلِّ وَلَمْ تَصُمْ … فَذَلِكَ مِنْ نُقْصَانِ دِينِهَا»، مگر نه این است که وقتی حیض می‌شود نه نماز می‌خواند و نه روزه می‌گیرد؟ این از نقصان دین اوست.[۲۲] شریعت خودش زن را از روزه بازمی‌دارد، بعد همان بازداشتن را به حساب ناقص بودن دین او می‌نویسد و بدهی‌اش را هم طلب می‌کند.
اگر تقوا می‌آورد، پلیس برای چیست؟
قرآن می‌گوید هدف روزه تقواست، یعنی بازدارنده‌ای درونی. حدیث قول بیشتری می‌دهد: با آمدن رمضان درهای دوزخ بسته و «سُلْسِلَتِ الشَّيَاطِينُ»، شیطان‌ها به زنجیر کشیده می‌شوند.[۲۳] اگر چنین است، یک ماه در سال نباید به نگهبان نیازی باشد. حکومت‌های مسلمان خودشان به این وعده باور ندارند:
- ایران: ماده ۶۳۸ قانون مجازات اسلامی برای «تظاهر به عمل حرام» در ملأ عام تا دو ماه حبس یا ۷۴ ضربه شلاق گذاشته است. در ژوئن ۲۰۱۷ دادستان قزوین اعلام کرد حکم شلاق بیست نفر به جرم روزه‌خواری همان روز بازداشت اجرا شده است.[۲۴]
- مراکش: ماده ۲۲۲ قانون جزا برای کسی که «به مسلمان بودن شناخته می‌شود» و در ملأ عام روزه می‌خورد یک تا شش ماه زندان دارد. در آوریل ۲۰۲۲ پلیس به کافه‌ای در کازابلانکا ریخت و حدود پنجاه نفر را برد. به گفته بازداشت‌شدگان، مأمور زنی در کلانتری زنان را وارسی بدنی کرد تا معلوم شود واقعا در دوره قاعدگی‌اند یا نه.[۲۵]
- پاکستان: فرمان «احترام رمضان» از ۱۹۸۱ خوردن و نوشیدن و سیگار کشیدن در ملأ عام را تا سه ماه زندان جرم کرده است.[۲۶]
- نیجریه: در نخستین روزهای رمضان ۲۰۲۵ پلیس شریعت ایالت کانو بیست نفر را به جرم روزه نگرفتن و پنج نفر را به جرم فروختن غذا گرفت و به دادگاه شرع فرستاد.[۲۶]
ماجرای کازابلانکا منطق کل دستگاه را لو می‌دهد. معافیت هست، ولی باید ثابتش کنی، و برای ثابت کردنش باید بدنت را به مأمور نشان بدهی. بیمار باید پرونده‌اش را توضیح بدهد، مسافر بلیتش را، زن وضع رحمش را، و بی‌دین باید پنهان شود. آنچه این قانون‌ها از آن محافظت می‌کنند پرهیزگاری روزه‌دار نیست، چون پرهیزگاری‌ای که با دیدن یک لیوان آب در دست دیگری بشکند ارزش محافظت ندارد. از انحصار یک گروه بر فضای عمومی محافظت می‌کنند، همان سازوکاری که در دین و کنترل اجتماعی دیده‌ایم و ترک ایمان را این‌قدر پرهزینه می‌کند.
کسی که می‌خواهد روزه بگیرد باید آزاد باشد که بگیرد. آزادی او و آزادی کسی که نمی‌خواهد، یک آزادی است و از یک جا می‌آید: بدن هر کس مال خود اوست. دینی که این دومی را با شلاق جواب می‌دهد، خودش اعتراف کرده که آن ماه مقدس بدون زور سرپا نمی‌ماند.
آفتاب پشت پنجره
برگردیم به ترومسو. آنجا مردی کنار پنجره‌ای آفتابی نشسته، تشنه است، و منتظر است خورشید در شهری که هرگز ندیده پایین برود. هیچ چیز در آسمان بالای سرش به او نمی‌گوید کی آب بنوشد. جدولی که از عربستان آمده می‌گوید.
این تصویر کل تاریخ روزه را در خود دارد: آیینی که از همسایگان گرفته شد، در مدینه چهار بار دست خورد، با سحری و افطار زودتر از دیگران جدا شد، آغازش به چشم مردمی بسته شد که حساب نمی‌دانستند، و حالا برای جایی که در آن جواب نمی‌دهد از ساعت زادگاهش کمک می‌گیرد. در هر مرحله می‌شود دید چه کسی، کجا و برای حل کدام مشکل تصمیم گرفته است. تنها جایی که هیچ ردی از آن پیدا نمی‌شود همان است که حکم را به آن نسبت می‌دهند.
این مقاله بخشی از مجموعه «زندگی‌نامه باورها» در مرتدین (Mortadin) است.
منابع
[۱] Alia Yunis, “Ramadan in the Farthest North”, Saudi Aramco World 63/1, ژانویه و فوریه ۲۰۱۲؛ گفت‌وگو با معاون مرکز النور ترومسو.
[۲] صحیح مسلم، حدیث ۲۹۳۷، از نواس بن سمعان: «اقْدُرُوا لَهُ قَدْرَهُ». تصمیم شماره ۶۱ هیئت کبار العلماء عربستان (۱۲ ربیع‌الثانی ۱۳۹۸ قمری)، به نقل IslamQA، پرسش ۱۰۶۵۲۷.
[۳] قرآن، بقره ۱۸۳؛ طبری، جامع البیان، ذیل بقره ۱۸۳، روایت سدی.
[۴] کتاب مقدس، لاویان ۱۶:۲۹–۳۱ و ۲۳:۲۶–۳۲.
[۵] Jamsheed K. Choksy, “Fasting i. Among Zoroastrians, Manicheans, and Bahais”, Encyclopaedia Iranica, 1999؛ Werner Sundermann, “Bēma”, همان، ۱۹۸۹.
[۶] صحیح بخاری، حدیث ۲۰۰۲، از عایشه.
[۷] ابن اسحاق، به نقل ابن کثیر، البدایة والنهایة، ج ۳، ص ۵.
[۸] زمخشری، الکشاف، ذیل بقره ۱۸۵؛ قرآن، توبه ۳۷.
[۹] وندیداد، فرگرد ۳، بند ۳۳ و فرگرد ۴، بندهای ۴۸–۴۹، ترجمه دارمستتر؛ صد در، فصل ۸۳، ترجمه وست؛ نیز مدخل Choksy در منبع ۵.
[۱۰] صحیح بخاری، حدیث ۲۰۰۴، از ابن عباس؛ Kaufmann Kohler and Richard Gottheil, “Ashura”, Jewish Encyclopedia, 1906؛ ابوریحان بیرونی، آثار الباقیه، بخش ماه‌های عرب، ذیل محرم.
[۱۱] قرآن، بقره ۱۸۴؛ صحیح بخاری، حدیث ۴۵۰۷ (سلمه) و حدیث ۴۵۰۵ (ابن عباس).
[۱۲] صحیح بخاری، حدیث ۱۹۱۵ و حدیث ۴۵۰۸، هر دو از براء بن عازب؛ قرآن، بقره ۱۸۷.
[۱۳] صحیح بخاری، حدیث ۱۹۱۶ (عدی بن حاتم) و حدیث ۱۹۱۷ (سهل بن سعد).
[۱۴] صحیح مسلم، حدیث ۱۰۹۶؛ سنن ابوداوود، حدیث ۲۳۵۳؛ دیداخه، فصل ۸.
[۱۵] صحیح مسلم، حدیث ۱۱۳۴، از ابن عباس.
[۱۶] صحیح بخاری، حدیث ۱۹۰۹ و حدیث ۱۹۱۳.
[۱۷] “Riddle of fasting in land of the longest day”, The National, ۲۵ اوت ۲۰۰۹.
[۱۸] UNEP Regional Office for West Asia, The State of Food Waste in West Asia, 2021؛ معرفی گزارش.
[۱۹] I. Salti et al., “A Population-Based Study of Diabetes and Its Characteristics During the Fasting Month of Ramadan in 13 Countries (EPIDIAR)”, Diabetes Care 27/10 (2004), pp. 2306–2311.
[۲۰] Douglas Almond and Bhashkar Mazumder, “Health Capital and the Prenatal Environment: The Effect of Ramadan Observance During Pregnancy”, American Economic Journal: Applied Economics 3/4 (2011), pp. 56–85؛ نسخه NBER.
[۲۱] Hessel Oosterbeek and Bas van der Klaauw, “Ramadan, fasting and educational outcomes”, Economics of Education Review 34 (2013), pp. 219–226؛ Filipe Campante and David Yanagizawa-Drott, “Does Religion Affect Economic Growth and Happiness? Evidence from Ramadan”, Quarterly Journal of Economics 130/2 (2015), pp. 615–658.
[۲۲] صحیح بخاری، حدیث ۳۰۴، از ابوسعید خدری؛ درباره قضای روزه: صحیح مسلم، حدیث ۳۳۵.
[۲۳] صحیح بخاری، حدیث ۱۸۹۹، از ابوهریره.
[۲۴] Iran Human Rights, “20 people lashed for eating or drinking during Ramadan fasting hours”, ژوئن ۲۰۱۷، به نقل از خبرگزاری مهر.
[۲۵] Human Rights Watch, بیانیه ۱۹ سپتامبر ۲۰۰۹ (متن ماده ۲۲۲)؛ The New Arab, گزارش ۲۸ آوریل ۲۰۲۲.
[۲۶] پاکستان: Business Recorder, ۱۱ مه ۲۰۱۷. نیجریه: گزارش BBC به نقل The Star، ۳ مارس ۲۰۲۵.
