همه چیز را جفت آفریدیم

نقد زوجیت در قرآن

همه چیز را جفت آفریدیم: آیا این آیه واقعاً یک گزاره زیست‌شناختی است؟ این هم یکی دیگر از همان ادعاهای خوش‌آب‌ورنگ اعجاز علمی است که در نگاه اول فریبنده به‌نظر می‌رسد، اما با کمی دقت، تمام ابهت تبلیغی‌اش فرو می‌ریزد. مبلغان می‌گویند قرآن قرن‌ها پیش از زیست‌شناسی مدرن فهمیده بود که عالم بر پایه «زوجیت» بنا شده است؛ از گیاهان و جانوران گرفته تا انسان و حتی چیزهایی که مردم آن زمان نمی‌شناختند. اما مشکل دقیقاً همین‌جاست: هرچه متن مبهم‌تر باشد، میدان برای مانور اعجازگرایان بازتر می‌شود. اینجا هم با یک «کشف علمی روشن» طرف نیستیم؛ با یک واژه کش‌دار طرفیم که هر بار بسته به نیاز تبلیغی، معنای تازه‌ای به آن تزریق می‌شود.

آیات اصلی بحث

۱) سوره ذاریات، آیه ۴۹

وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

ترجمه محمدمهدی فولادوند:
«و از هر چيزى دو گونه [يعنى نر و ماده] آفريديم اميد كه شما عبرت گيريد.» [1] (Pars Qur’an)

۲) سوره یس، آیه ۳۶

سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ

ترجمه محمدمهدی فولادوند:
«پاك [خدايى] كه از آنچه زمين مى‌روياند و [نيز] از خودشان و از آنچه نمى‌دانند همه را نر و ماده گردانيده است.» [2](Pars Qur’an)

همین دو ترجمه از همان ابتدا یک نکته را روشن می‌کنند: مترجم برای روشن کردن معنا، «زوجین» و «ازواج» را با توضیح «نر و ماده» فهم کرده است. اما این دیگر خود لفظ عریان آیه نیست؛ یک جهت‌گیری تفسیری است. و درست همین‌جا اولین ترک در بنای اعجاز علمی پیدا می‌شود: آیا «زوج» ذاتاً فقط یعنی نر و ماده، یا دامنه‌اش گسترده‌تر است؟

ادعای اعجازگرایان چیست؟

مدافعان اعجاز علمی معمولاً از این آیات چنین نتیجه می‌گیرند که قرآن اصل «زوجیت در همه موجودات» را پیشاپیش فهمیده بود؛ یعنی هم در انسان و حیوان، هم در گیاهان، و حتی در سطوحی فراتر که مردم آن زمان نمی‌دانستند. گاهی این ادعا تا آنجا کش می‌آید که آیه را به کروموزوم‌ها، الکترون و پروتون، یا ساختار دوگانه ماده تعمیم می‌دهند. این نوع استدلال دقیقاً همان شگرد همیشگی را تکرار می‌کند: یک واژه عام را می‌گیرند، بعد تمام دانسته‌های مدرن را روی آن سوار می‌کنند، و در پایان همان نتیجه از پیش آماده را تحویل می‌دهند: «پس قرآن معجزه علمی است.» اما این روش، بیش از آنکه کشف متن باشد، نوعی غارت تفسیری متن است.

تفسیرهای کلاسیک چه می‌گویند؟

در تفسیر طبری، ذیل آیه ۵۱:۴۹، اصلاً معنای «زوجین» به نر و ماده محدود نمی‌شود. طبری نقل می‌کند که بعضی گفته‌اند مراد از زوجین، دو نوع متفاوت است؛ مثل شقاوت و سعادت، هدایت و ضلالت، و مانند این‌ها. سپس قول مجاهد را ترجیح می‌دهد که خدا برای هر چیز، «ثانی مخالف» قرار داده است؛ یعنی هر چیز در نسبت با ضد یا جفت متقابلش فهم می‌شود. [3] این تفسیر، از اساس، آیه را از انحصار زیست‌شناسی بیرون می‌برد و به قلمرو «تقابل‌ها» و «دوگانگی‌های عام» می‌برد.

در تفسیر طبری ذیل آیه ۳۶:۳۶ نیز تعبیر روشن‌تر است: خدا «الألوان المختلفة كلها» را آفریده؛ از آنچه زمین می‌رویاند، از خود انسان‌ها که در میان فرزندانشان مذکر و مؤنث قرار داده شده، و از چیزهایی که انسان‌ها نمی‌دانند. [4] اینجا هم واژه «ازواج» لزوماً در چارچوب یک قانون دقیق زیست‌شناختی قرار نگرفته؛ بلکه در چارچوب انواع، اصناف و رنگارنگی آفرینش فهم شده است. [4] پس از همان سنت تفسیری قدیم هم روشن است که آیه یک فرمول دقیق علمی نداده، بلکه یک تعبیر عام، دینی و قابل‌گسترش به کار برده است. [3][4]

خود واژه «زوج» هم آن‌قدر محدود نیست که از دلش علم دقیق بیرون بیاید

در منابع فارسیِ قرآنی هم تصریح شده که «زوج» در فرهنگ قرآن فقط به یک جنس خاص دلالت نمی‌کند، بلکه به جفت، قرین، صنف و همتا اطلاق می‌شود و بر هر دو طرف رابطه نیز به‌کار می‌رود. [5]

یک مقاله و یک فایل پژوهشی در پرتال جامع علوم و معارف قرآن توضیح می‌دهند که «زوج» در لغت بر هر دو موجود قرین، چه حیوان و چه غیرحیوان، چه مذکر و چه مؤنث، اطلاق می‌شود. [5] این نکته بسیار مهم است؛ چون اگر «زوج» این‌همه دامنه داشته باشد، دیگر نمی‌توان با اطمینان تبلیغاتی گفت که آیه دقیقاً درباره «نر و ماده بودن همه موجودات» سخن گفته است.

و این دقیقاً همان جایی است که ادعای اعجاز دچار تناقض می‌شود: اگر «زوج» را خیلی عام بگیریم، آیه دیگر علمی دقیق نیست؛ فقط یک عبارت گسترده و قابل‌تعبیر است. اگر هم آن را خیلی خاص و زیست‌شناختی بگیریم، فوراً با استثناهای واقعی زیست‌شناسی روبه‌رو می‌شویم. در هر دو حالت، اعجاز از دست می‌رود. یا آیه بیش از حد مبهم است، یا بیش از حد در معرض ابطال. این بن‌بست، تصادفی نیست؛ نتیجه طبیعی تبدیل یک عبارت دینی به فرمول علمی است. [3][5]

مشکل اول: همه موجودات زنده به‌سادگی در قالب «نر و ماده» جا نمی‌گیرند

زیست‌شناسی واقعی به‌مراتب پیچیده‌تر از این تصویر ساده است. مرورهای جدید نشان می‌دهند که هرمافرودیتیسم (دو جنسی یا موجودی که همزمان هم نر و هم ماده است) در سراسر جهان گیاهان فراوان است و در جانوران نیز شکل‌های همزمان و متوالی هرمافرودیتیسم وجود دارد. [6][7] یک مرور ۲۰۲۲ درباره هرمافرودیتیسم دریایی صریحاً می‌گوید «بیشتر گیاهان و بسیاری از جانوران هرمافرودیت هستند». [6] یک مرور دیگر درباره تعیین جنسیت در گیاهان نیز می‌گوید هرمافرودیت‌ها در سراسر قلمرو گیاهان به‌وفور دیده می‌شوند و در بسیاری از گل‌ها، پرچم و مادگی در همان گل واحد حضور دارند. [7] پس حتی در سطح پایه، طبیعت را نمی‌توان با خیال راحت به دو جعبه ساده «نر» و «ماده» فروکاست. [6][7]

این نکته ضربه مهمی به قرائت اعجازگرایانه می‌زند. وقتی گفته می‌شود «همه چیز را جفت آفریدیم» و بلافاصله آن را به «نر و ماده بودن همه موجودات» ترجمه می‌کنند، دارند تصویری بسیار ابتدایی و مدرسه‌ای از زیست‌شناسی تحویل می‌دهند؛ تصویری که خود علم مدت‌هاست از آن عبور کرده است. طبیعت فقط از «دو تیپ مجزای فردی» ساخته نشده؛ در بسیاری از گونه‌ها، کارکردهای نر و ماده در یک بدن جمع می‌شوند یا در طول زندگی تغییر می‌کنند. [6][8]

مشکل دوم: تولیدمثل غیرجنسی کل ادعای «همه چیز» را سوراخ می‌کند

اعجازگرایان معمولاً با اعتماد کامل از «قانون جهان‌شمول زوجیت» حرف می‌زنند، اما علم می‌گوید تولیدمثل همیشه از مسیر دو جنس جداگانه عبور نمی‌کند. در گیاهان، آپومیکسیس نوعی تولیدمثل غیرجنسی از راه بذر است که بدون لقاح انجام می‌شود و در گیاهان گلدار به‌طور طبیعی وجود دارد. [9][10] در جانوران نیز پارتنوژنز یا «virgin birth» در بسیاری از بی‌مهرگان یک راه معمول تولیدمثل است و در مهره‌داران نیز اگرچه نادر، اما مستند است. [11][12] این‌ها استثنائات حاشیه‌ای و تخیلی نیستند؛ بخشی از واقعیت زیستی‌اند. [9][11]

یعنی اگر آیه را به‌صورت یک ادعای زیست‌شناختی عام بخوانیم که «همه موجودات زنده نر و ماده دارند و تولیدمثلشان بر آن بنا شده»، این خوانش با خود زیست‌شناسی سازگار نمی‌ماند. اما اگر عقب‌نشینی کنیم و بگوییم مراد فقط «در بسیاری از موارد» بوده، آن‌وقت دیگر «معجزه علمی» چه شد؟ معجزه قرار بود دقیق‌تر از فهم عادی باشد، نه شُل‌تر از آن.

مشکل سوم: حتی در گیاهان هم ماجرا خیلی ساده‌تر از شعار «نر و ماده» نیست

در دنیای گیاهان، وضع به‌مراتب متنوع‌تر از آن چیزی است که تبلیغات اعجاز علمی نشان می‌دهد. مرورهای جدید می‌گویند بیشتر گیاهان گلدار هرمافرودیت‌اند و گل‌های تک‌جنسی تنها در بخشی از تاکسون‌ها دیده می‌شوند. [13][14] همچنین خودباروری در گیاهان هرمافرودیت و نظام‌های پیچیده‌ای مانند self-incompatibility و self-compatible hermaphroditism نشان می‌دهند که تولیدمثل گیاهی اصلاً یک قالب ساده «دو فرد جداگانه، یکی نر یکی ماده» نیست. [15][16] بنابراین تبدیل آیات قرآنی به «پیش‌بینی دقیق سیستم جنسی گیاهان» بیشتر شبیه نمایش است تا تحلیل. [13][15]

راه فرار همیشگی اعجازگرایان

وقتی با این نمونه‌ها روبه‌رو می‌شوند، معمولاً فوراً عقب‌نشینی می‌کنند و می‌گویند: «نه، منظور آیه فقط نر و ماده نیست؛ مراد هر نوع دوگانگی و تقابل است.» اما این عقب‌نشینی، در واقع اعتراف به شکست ادعای علمی است. چون اگر «زوج» فقط یعنی هر نوع دوگانگی، از شب و روز تا هدایت و ضلالت و تلخ و شیرین، آن‌وقت آیه دیگر هیچ محتوای تخصصی زیست‌شناختی ندارد. در این صورت، ما اصلاً از قلمرو زیست‌شناسی خارج شده‌ایم و وارد یک بیان کلی الهیاتی شده‌ایم؛ بیانی که شاید ادبی و تأمل‌برانگیز باشد، اما «معجزه علمی» نیست.

به زبان روشن‌تر: یا آیه را محدود به نر و ماده می‌کنی، که آن‌وقت علم پر از استثنا و پیچیدگی علیه تو می‌ایستد؛ یا آن را چنان عام می‌گیری که هر نوع دوگانگی را بپوشاند، و در این صورت دیگر از علم دقیق خبری نیست. در هر دو حالت، ادعای اعجاز از نفس می‌افتد. این همان دوراهی مرگبار بسیاری از ادعاهای اعجاز علمی است.

جمع‌بندی

آیه «وَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ» اگر به‌عنوان یک بیان دینی عام درباره نظم و تقابل در آفرینش خوانده شود، می‌تواند معنایی تفسیری و الهیاتی داشته باشد. اما اگر قرار باشد از آن یک قانون زیست‌شناختی دقیق و جهان‌شمول بسازیم، خیلی زود زیر فشار خود علم فرو می‌ریزد. واژه «زوج» در سنت لغوی و تفسیری محدود به نر و ماده نیست، و زیست‌شناسی هم مدت‌هاست نشان داده که تولیدمثل و سازمان جنسی موجودات زنده بسیار متنوع‌تر از یک دوگانه ساده است.

پس حکم نهایی روشن است: «همه چیز را جفت آفریدیم» نه یک پیش‌بینی دقیق زیست‌شناسی است و نه یک معجزه علمی؛ بلکه عبارتی عام، تفسیربردار و کش‌دار است که دستگاه تبلیغاتی اعجاز علمی آن را بزرگ‌تر از ظرفیت واقعی‌اش کرده است. چیزی که اینجا می‌بینیم، علم پیشاپیش‌گفته‌شده نیست؛ هنرِ کش‌دادنِ متن است.

منابع

[1] ترجمه محمدمهدی فولادوند، سوره ذاریات، آیه ۴۹، در (Pars Qur’an)

[2] ترجمه محمدمهدی فولادوند، سوره یس، آیه ۳۶، در (Pars Qur’an)

[3] تفسیر طبری ذیل سوره ذاریات، آیه ۴۹؛ «زوجین» به‌معنای دو نوعِ متفاوت، مانند هدایت و ضلالت، شقاوت و سعادت. (Quran.com)

[4] تفسیر طبری ذیل سوره یس، آیه ۳۶؛ «الأزواج» در معنای اصناف و گونه‌های مختلف آفرینش. (Quran.com)

[5] پژوهش‌های فارسی قرآنی درباره واژه «زوج» در پرتال جامع علوم و معارف قرآن؛ «زوج» به‌معنای جفت، قرین و صنف است و به هر دو طرف اطلاق می‌شود. (قرآن دانشگاه صنعتی اصفهان)

[6] مرور ۲۰۲۲ درباره الگوهای تکاملی هرمافرودیتیسم در دریا؛ بیشتر گیاهان و بسیاری از جانوران هرمافرودیت‌اند. (PMC)

[7] مرور ۲۰۲۱ درباره تنوع و پویایی تعیین جنسیت در گیاهان؛ هرمافرودیت‌ها در سراسر قلمرو گیاهان فراوان‌اند. (PMC)

[8] مرور ۲۰۱۷ درباره راه‌های متنوع نر و ماده بودن در زیست‌شناسی. (PubMed)

[9] مرورهای جدید درباره آپومیکسیس در گیاهان؛ تولید بذر بدون لقاح نوعی تولیدمثل غیرجنسی طبیعی در گیاهان گلدار است. (PMC)

[10] مرورهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ درباره clonal seed production / apomixis در گیاهان. (PMC)

[11] مرور ۲۰۱۸ درباره پارتنوژنز در پرندگان؛ پارتنوژنز در بسیاری از بی‌مهرگان راهی عادی برای تولیدمثل است. (PubMed)

[12] مرور ۲۰۰۹ درباره facultative parthenogenesis in vertebrates؛ پارتنوژنز در مهره‌داران نادر اما مستند است. (PubMed)

[13] مرور ۲۰۱۹ و ۲۰۱۷ درباره این‌که بیشتر گیاهان گلدار هرمافرودیت‌اند و گل‌های تک‌جنسی تنها در بخشی از گیاهان دیده می‌شوند. (PMC)

[14] مرور ۲۰۲۲ درباره تکامل گل‌های تک‌جنسی در گیاهان. (PMC)

[15] مرور ۲۰۱۵ درباره self-compatible hermaphrodite plants. (PMC)

[16] مرورها درباره self-fertilization و self-incompatibility در گیاهان هرمافرودیت. (PubMed)