همه چیز را جفت آفریدیم: از نخلستان مدینه تا جاندارانی که جفت ندارند
صحیح مسلم صحنه‌ای از مدینه دارد. طلحه می‌گوید با پیامبر از کنار نخلستانی می‌گذشتیم و مردانی بالای نخل‌ها بودند. پرسید اینان چه می‌کنند. گفتند گرده می‌دهند: يَجْعَلُونَ الذَّكَرَ فِي الْأُنْثَى فَيَلْقَحُ، نر را در ماده می‌گذارند تا بارور شود. گفت: مَا أَظُنُّ يُغْنِي ذَلِكَ شَيْئًا، گمان نمی‌کنم این کار سودی داشته باشد. خبر به مردان رسید و دست کشیدند. در روایت دیگر همان باب، خرمای آن سال نارس و بی هسته درآمد، و پیامبر گفت: أَنْتُمْ أَعْلَمُ بِأَمْرِ دُنْيَاكُمْ، شما به کار دنیایتان داناترید.
ادعای اعجاز علمی می‌گوید همین مرد، با آیه «همه چیز را جفت آفریدیم»، نر و ماده بودن گیاهان را قرن‌ها پیش از گیاه‌شناسان اروپا فاش کرد، و بار مثبت و منفی ذره‌های اتم را هم. در آن نخلستان اما نخل‌کاران بودند که نر و ماده نخل را می‌شناختند و به نام می‌خواندند. او بود که نمی‌دانست چرا این دو را به هم می‌رسانند.
این نوشته از مجموعه «زیست‌شناسی و پزشکی» در مرتدین (Mortadin) نتیجه را اول می‌گوید. «زوج» در قرآن یعنی لنگه، همتا، گونه. نخستین خوانندگان آیه از آن فهرستی از ضدها فهمیدند، شب و روز و کفر و ایمان، که قرار بود یگانگی خدا را نشان دهد. همین جمله دو قرن پیش از میلاد در کتابی یهودی نوشته شده بود. و هر جا آن را به معنای «نر و ماده» بگیریم، زیست‌شناسی پر از استثناست، از باکتری تا قارچی با هزاران جنس.
فهرست مطالب
- آیه‌ها چه می‌گویند؟
- «زوج» یعنی چه: سه زوج، هشت زوج
- نخستین خوانندگان: شب و روز، کفر و ایمان
- همین جمله، دو قرن پیش از میلاد
- گیاهان: آنچه نخل‌کاران می‌دانستند
- جانداران: آن‌ها که جفت ندارند
- ذره‌ها: از پروتون تا پادماده
- واژه‌ای که هیچ‌گاه نادرست درنمی‌آید
- کارنامه «همه چیز را جفت آفریدیم» در جدول آزمون
- قوی‌ترین دفاع: «تقارن و دوگانگی واقعا در بنیاد طبیعت هست»
- جمع‌بندی
- پرسش‌های رایج
- منابع
- مطالعه بیشتر در مجموعه زیست‌شناسی و پزشکی
آیه‌ها چه می‌گویند؟
«وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ»
«و از هر چیزی دو گونه [یعنی نر و ماده] آفریدیم، امید که شما عبرت گیرید.» (ذاریات، ۴۹؛ ترجمه فولادوند)
«سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ»
«پاک [خدایی] که از آنچه زمین می‌رویاند و [نیز] از خودشان و از آنچه نمی‌دانند، همه را نر و ماده گردانیده است.» (یس، ۳۶؛ ترجمه فولادوند)
ریشه «زوج» هشتاد و یک بار در هفتاد و دو آیه قرآن آمده است، بیشتر به معنای همسر. این دو آیه از معدود جاهایی‌اند که واژه را به «هر چیز» می‌بندند. آیه سوم، در سوره رعد، آن را برای میوه می‌آورد: وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ، و از همه میوه‌ها در آن دو زوج نهاد.
در ترجمه فارسی زیر آیه نخست، عبارت «یعنی نر و ماده» در قلاب آمده است. این افزوده مترجم است، نه متن. در آیه دوم قلاب هم نیست: «الأزواج کلها»، همه زوج‌ها، یک‌راست «همه را نر و ماده» شده است. خوانش جنسی پیش از آنکه کسی استدلال کند در ترجمه نشسته است. نمونه‌های دیگر این کار را در گسترش آسمان و انبساط کیهان در قرآن دیده‌ایم.
«زوج» یعنی چه: سه زوج، هشت زوج
برای فهم واژه بهترین راه دیدن کاربردهای دیگرش در خود قرآن است.
سوره واقعه می‌گوید در قیامت وَكُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً، شما سه «زوج» می‌شوید: یاران راست، یاران چپ، پیشگامان. سه زوج، نه دو تا، و هیچ‌کدام نر و ماده نیستند. طبری معنا می‌کند: أَنْوَاعًا ثَلَاثَةً وَضُرُوبًا، سه گونه و سه دسته.
سوره انعام می‌گوید خدا از دام‌ها ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ آفرید، هشت «زوج»: از گوسفند دو، از بز دو، از شتر دو، از گاو دو. اگر زوج یعنی جفت، هشت جفت شانزده سر است. آیه هشت سر می‌شمارد. اینجا زوج یعنی یک لنگه.
سوره ق می‌گوید در زمین مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ رویاندیم، از هر «زوج» دل‌انگیز. و سوره ص عذاب‌های دوزخ را می‌شمارد و می‌افزاید: وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ، و عذاب‌های دیگری از همان دست، «ازواج». عذاب نر و ماده ندارد.
یک مترجم همین یک واژه را در این آیه‌ها «سه دسته»، «هشت فرد»، «هر گونه جفت» و «انواع» ترجمه کرده است، و در آیه ۳۶ یس «نر و ماده». واژه در همه این جاها یکی است. آنچه عوض شده نیاز مترجم است.
مفسران کهن همین را می‌گفتند. طبری ذیل آیه میوه‌ها می‌نویسد مراد از «زوجین اثنین» نَوْعَيْنِ وَضَرْبَيْنِ است، دو گونه و دو جور. قرطبی ذیل آیه یس:
وَالْأَزْوَاجُ: الْأَنْوَاعُ وَالْأَصْنَافُ، فَكُلُّ زَوْجٍ صِنْفٌ؛ لِأَنَّهُ مُخْتَلِفٌ فِي الْأَلْوَانِ وَالطُّعُومِ وَالْأَشْكَالِ وَالصِّغَرِ وَالْكِبَرِ، فَاخْتِلَافُهَا هُوَ ازْدِوَاجُهَا
«ازواج یعنی گونه‌ها و دسته‌ها. هر زوجی یک دسته است، چون در رنگ و مزه و شکل و خردی و بزرگی گوناگون است، و همین گوناگونی‌شان زوج بودنشان است.»
و طبری ذیل همان آیه: خدا الْأَلْوَانَ الْمُخْتَلِفَةَ كُلَّهَا را آفرید، همه رنگ‌های گوناگون را، از رستنی‌های زمین.
نخستین خوانندگان: شب و روز، کفر و ایمان
طبری ذیل آیه ۴۹ ذاریات دو قول می‌آورد. قول اول از مجاهد است، شاگرد ابن‌عباس:
الْكُفْرُ وَالْإِيمَانُ، وَالشَّقَاوَةُ وَالسَّعَادَةُ، وَالْهُدَى وَالضَّلَالَةُ، وَاللَّيْلُ وَالنَّهَارُ، وَالسَّمَاءُ وَالْأَرْضُ، وَالْإِنْسُ وَالْجِنُّ
«کفر و ایمان، بدبختی و نیک‌بختی، هدایت و گمراهی، شب و روز، آسمان و زمین، آدمی و جن.»
حسن بصری می‌گوید: خورشید و ماه. قول دوم از ابن‌زید است: نر و ماده. طبری قول مجاهد را برمی‌گزیند و قاعده‌اش را می‌نویسد: خدا برای هر آفریده‌ای ثَانِيًا لَهُ مُخَالِفًا فِي مَعْنَاهُ آفرید، دومی‌ای ناهمسان با آن، و هر یک زوج دیگری است.
ابن‌کثیر فهرست را بلندتر می‌کند: آسمان و زمین، شب و روز، خورشید و ماه، خشکی و دریا، روشنی و تاریکی، ایمان و کفر، مرگ و زندگی، بهشت و دوزخ. فخر رازی آن را به زبان منطق برمی‌گرداند: از هر جنس دست‌کم دو نوع هست، مادی و مجرد، بالنده و بی‌جان، گویا و بی‌زبان.
چرا این فهرست؟ چون آیه خودش می‌گوید به چه کار می‌آید: لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ، شاید پند گیرید. قرطبی پند را چنین می‌فهمد: لِتَعْلَمُوا أَنَّ خَالِقَ الْأَزْوَاجِ فَرْدٌ، تا بدانید آفریننده زوج‌ها تک است. همه چیز لنگه دارد جز خدا. تفسیر نمونه حدیثی از امام رضا می‌آورد با همین مضمون: خدا روشنی را ضد تاریکی، خشکی را ضد تری، زبری را ضد نرمی و سرما را ضد گرما کرد، تا دانسته شود خودش ضد و قرین ندارد.
پس آیه در بافت خودش یک استدلال خداشناسی است، نه گزارشی از زیست‌شناسی. می‌گوید جهان از جفت‌های ناهمسان ساخته شده و فقط آفریننده‌اش بی‌همتاست.
همین جمله، دو قرن پیش از میلاد
کتاب حکمت یشوع بن سیراخ را آموزگاری یهودی در اورشلیم نوشت، در آغاز سده دوم پیش از میلاد. در باب سی و سوم می‌گوید نیکی ضد بدی است و زندگی ضد مرگ، و ادامه می‌دهد: «به همه کارهای خدای متعال بنگر: جفت جفت‌اند، یکی در برابر دیگری» (۳۳: ۱۵). در باب چهل و دوم، پس از ستایش خورشید و ژرفای دریا، همین را کلی‌تر می‌گوید: «همه چیز جفت جفت است، یکی در برابر دیگری، و او هیچ چیز را ناتمام نساخته است» (۴۲: ۲۴).
ساختار جمله همان است: همه چیز، جفت، و آفریدگاری که آن را چنین ساخته. کاربردش هم همان است: نگریستن به جهان برای ستودن آفریدگار. هشت قرن میان این دو متن فاصله است.
نیازی نیست بگوییم یکی از دیگری گرفته شده. دوگانه دیدن جهان، شب و روز، نر و ماده، گرم و سرد، از کهن‌ترین عادت‌های ذهن آدمی است. اما همین کافی است تا ادعای «هیچ بشری نمی‌توانست بداند» فرو بریزد. بشری این را نوشته بود، با همین واژه‌ها.
گیاهان: آنچه نخل‌کاران می‌دانستند
ادعای اصلی اعجاز درباره گیاه است. پژوهشکده اعجاز قرآن دانشگاه شهید بهشتی می‌نویسد زوجیت گیاهان «تا قرن ۱۸ میلادی همچنان در پرده ابهام بود» تا آنکه لینه کشف کرد گیاهان هم «مانند انسان و حیوان نر و ماده دارند»، و قرآن چهارده قرن پیش از آن به آن «تصریح» کرده بود.
سه ایراد دارد.
یک، نخل. هرودوت در سده پنجم پیش از میلاد نوشت که در بابل میوه نخلی را که یونانیان «نر» می‌نامند به نخل خرماده می‌بندند تا خرما برسد. هزار سال بعد، حدیثی که در آغاز آوردیم همین کار را در مدینه نشان می‌دهد، با همین دو واژه: نر و ماده. برای مردمی که خوراکشان خرما بود، جنس نخل دانش روزمره بود. آیه اگر به نر و ماده گیاه اشاره کند، چیزی را می‌گوید که شنوندگانش هر بهار با دست انجام می‌دادند.
دو، دانش واقعی. آنچه در اروپا کشف شد «نر و ماده بودن گیاه» نبود. سازوکارش بود. رودلف کامراریوس در ۱۶۹۴ با آزمایش نشان داد پرچم اندام نر و مادگی اندام ماده است و بی گرده دانه‌ای بسته نمی‌شود. این را کسی از آیه در نیاورد، و گوینده آیه، به گواهی حدیث نخلستان، از آن خبر نداشت.
سه، خود گیاهان. بیشتر گیاهان «نر و ماده» نیستند. سوزان رنر در مروری در «مجله گیاه‌شناسی آمریکا» (۲۰۱۴) شمرده است: گونه‌هایی که پایه نر و پایه ماده جدا دارند حدود ۱۵٬۶۰۰ گونه‌اند، یعنی پنج تا شش درصد گیاهان گلدار. در بیشتر بقیه، هر گل هم پرچم دارد و هم مادگی. همان صفحه پژوهشکده در نتیجه‌گیری‌اش خودش می‌نویسد که گیاهان پیشرفته «دو جنسیتی یا هرمافرودیت» هستند.
و میوه؟ آیه رعد می‌گوید از هر میوه دو زوج هست. میوه جنس ندارد. میوه تخمدان رسیده گل است. طبری درست فهمید: دو گونه، دو جور.
جانداران: آن‌ها که جفت ندارند
اگر «زوجین» را نر و ماده بگیریم و «هر چیز» را هر جاندار، آیه یک قانون زیستی می‌گوید. قانون با نخستین نمونه می‌شکند.
باکتری‌ها. پرشمارترین جانداران زمین نر و ماده ندارند. به نوشته کتاب درسی زیست‌شناسی OpenStax، باکتری با دو نیم شدن یاخته دختر می‌سازد، و برای تک‌یاخته‌ای‌ها تقسیم یاخته تنها راه پدید آوردن فرد تازه است.
روتیفرهای بدلوئید. این جانوران ریز آب شیرین رده‌ای کامل‌اند که در آن هیچ نری دیده نشده است. مارک ولش و مزلسون در «ساینس» (۲۰۰۰) نوشتند این بزرگ‌ترین گروه جانوری است که در آن نر و نرماده و تقسیم کاهشی ناشناخته است، و شواهد ژنتیکی آوردند که میلیون‌ها سال بی آمیزش مانده‌اند.
نرماده‌ها. ژارن و اولد در مجله «تکامل» (۲۰۰۶) برآورد کردند که اگر حشرات را کنار بگذاریم، حدود یک سوم گونه‌های جانوری نرماده‌اند: هر فرد هم نر است و هم ماده. حلزون و کرم خاکی از این دسته‌اند.
قارچ‌ها. در قارچ‌های کلاهک‌دار، «جنس» دو تا نیست. اریکا کوته عنوان مرورش را در ۱۹۹۶ چنین گذاشت: «جنس‌ها، هزار هزار». به نوشته او این قارچ‌ها هزاران نوع آمیزشی دارند که دو جایگاه ژنی جدا آن را تعیین می‌کند.
هیچ‌کدام از این‌ها در آیه نیست، و نمی‌توانست باشد. جانداری که گوینده می‌شناخت همان بود که در داستان کشتی نوح سوار می‌شود: مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ، از هر جفت دو تا. جهان آیه جهان شتر و گوسفند و نخل است، که در آن هر چیز نری دارد و ماده‌ای.
ذره‌ها: از پروتون تا پادماده
وقتی زیست‌شناسی همراهی نکرد، ادعا به فیزیک رفت. تفسیر نمونه می‌نویسد آیه می‌تواند اشاره باشد به اینکه «تمام اشیاء جهان از ذرات مثبت و منفی ساخته شده»، یعنی الکترون و پروتون. پژوهشکده اعجاز قرآن در صفحه «زوجیت در فیزیک» این را رد می‌کند: «متاسفانه به غلط در بسیاری از کتب و مقالات زوج الکترون، پروتون نوشته شده است». به گفته این صفحه، زوج الکترون پوزیترون است، یعنی پادماده.
دو مدافع، دو زوج. و دومی از اولی بدتر است. پروتون دست‌کم در هر اتمی هست. پادماده نیست. سرن می‌نویسد ذره و پادذره همیشه جفت جفت پدید می‌آیند و به هم که برسند نابود می‌شوند، و اگر چنین بود جهان باید از هر دو به یک اندازه می‌داشت؛ اما جهان «تقریبا هیچ پادماده‌ای ندارد». چرایی‌اش از پرسش‌های باز فیزیک است. اگر آیه می‌گوید از هر چیز جفتش آفریده شده، جهان مشاهده‌پذیر مثال نقض آن است: ماده هست و جفتش نیست.
نوترون هم بار ندارد، و فوتون پادذره جدایی ندارد. در فیزیک ذرات، سه‌تایی‌ها به اندازه دوتایی‌ها هست: سه نسل ذره، سه «رنگ» کوارک. کسی از این‌ها نتیجه نگرفته که جهان بر پایه «تثلیث» ساخته شده است.
واژه‌ای که هیچ‌گاه نادرست درنمی‌آید
مدافعان از این استثناها خبر دارند. پاسخ پژوهشکده اعجاز قرآن خواندنی است. نخست می‌پذیرد که «به نظر می‌رسد روش‌های تولیدمثل غیرجنسی بر خلاف قانون زوجیت فراگیری است که در قرآن بیان شده». سپس دو راه می‌دهد. راه اول: معنای زوجیت «محدود به جنس نر و ماده نمی‌باشد» و هر دو چیز متضاد یا مشابه را می‌گیرد. راه دوم:
«حتی تک یاختگانی که از طریق تقسیم دوتایی تکثیر می‌شوند دو زوج بوجود آمده و لذا مشمول کلمه زوج هستند چون از هرکدام دو چیز متقارن حاصل شده است.»
یعنی باکتری زوج است، چون وقتی دو نیم می‌شود دو تا می‌شود. با این معنا، هر چیزی که بشود دو تا از آن شمرد زوج است. نتیجه‌گیری همان صفحه: «هیچ موجود مادی از این قاعده کلی مستثنی نیست.»
درست می‌گوید، و گرفتاری همین است. قاعده‌ای که معنایش را چنان گشاد کنند که نر و ماده، بار مثبت و منفی، ماده و پادماده، شب و روز، و دو نیمه یک باکتری همه را بگیرد، دیگر درباره جهان چیزی نمی‌گوید. هیچ مشاهده‌ای نمی‌تواند آن را رد کند، پس هیچ مشاهده‌ای هم تأییدش نمی‌کند.
مدافع دو راه دارد و هر دو بسته است. اگر «زوجین» نر و ماده است، آیه ادعایی آزمودنی دارد و آزمون را می‌بازد. اگر «زوجین» هر دوتایی است، آیه نمی‌بازد، چون چیزی نگفته است. ادبیات اعجاز هر دو را با هم می‌خواهد: معنای تنگ برای لحظه‌ای که از لینه حرف می‌زند، و معنای گشاد برای لحظه‌ای که باکتری پیش می‌آید.
کارنامه «همه چیز را جفت آفریدیم» در جدول آزمون
هشت معیار این جدول در معیارهای معجزه علمی شرح داده شده است.
| معیار | نتیجه |
|---|---|
| ۱. تعین | مردود. «زوجین» را ضدها، گونه‌ها، نر و ماده، الکترون و پروتون، ماده و پادماده، و دو نیمه باکتری خوانده‌اند. |
| ۲. تقدم مستند | مردود. مجاهد و طبری کفر و ایمان و شب و روز فهمیدند. خوانش گیاه‌شناختی و اتمی در سده بیستم پیدا شد. |
| ۳. نوبودن | مردود. بن سیراخ هشت قرن زودتر نوشت «همه چیز جفت جفت است»، و هرودوت نخل نر و ماده بابل را گزارش کرده بود. |
| ۴. دقت انطباق | مردود. باکتری جفت ندارد، روتیفر بدلوئید نر ندارد، پنج تا شش درصد گیاهان گلدار پایه نر و ماده جدا دارند، و جهان تقریبا پادماده ندارد. |
| ۵. حسابداری متقارن | مردود. آیه را به حساب معجزه می‌گذارند. حدیثی که گوینده‌اش گرده‌افشانی نخل را بی‌فایده دانست به حساب نمی‌آید. |
| ۶. ابطال‌پذیری | مردود. به گفته خود مدافعان «هیچ موجود مادی مستثنی نیست»، حتی یاخته‌ای که دو نیم می‌شود. |
| ۷. باروری پیش‌بینانه | مردود. گرده و پرچم را کامراریوس با آزمایش یافت، و پوزیترون را فیزیک‌دانان. هیچ‌کدام از آیه آغاز نکردند. |
| ۸. آزمون کنترل | مردود. با همین روش، حکمت بن سیراخ ۴۲: ۲۴ هم فیزیک ذرات است. |
قوی‌ترین دفاع: «تقارن و دوگانگی واقعا در بنیاد طبیعت هست»
دفاع جدی‌تر از گیاه و اتم دست می‌کشد و به فلسفه طبیعت می‌رود. دوگانگی در بنیاد جهان هست: بار مثبت و منفی، قطب شمال و جنوب آهن‌ربا، دو رشته دی‌ان‌ای، تولیدمثل جنسی در بیشتر جانداران پرسلولی. آیه این الگوی فراگیر را دیده و نام برده است، هرچند استثنا دارد.
سه پاسخ دارد. اول، این الگو را هر انسانی می‌بیند، و بن سیراخ و بسیاری دیگر پیش از قرآن دیده و نوشته بودند. دیدن چیزی که همه می‌بینند نشانه دانش فرابشری نیست. دوم، «هرچند استثنا دارد» با «هر چیز» نمی‌سازد. آیه نمی‌گوید بسیاری چیزها. و مفسران که این را می‌دیدند، «هر چیز» را نگه داشتند و «زوج» را به معنای ضد و همتا گرفتند تا درست دربیاید. سوم، طبیعت به همان اندازه یکتایی و سه‌تایی و چندتایی دارد. کسی که فقط دوتایی‌ها را بشمارد قانون نیافته، آنچه می‌خواسته را شمرده است.
استدلال چهارپایه‌ای که هر ادعای اعجاز باید بر آن بایستد در اعجاز علمی قرآن چیست؟ آمده است. اینجا پایه اول از آغاز نیست. پیش از آنکه بپرسیم آیه درست است یا نه، باید بدانیم چه می‌گوید، و مدافعانش شش پاسخ داده‌اند.
جمع‌بندی: فهرست ضدها، نه قانون زیست‌شناسی
قرآن می‌گوید از هر چیز دو زوج آفریدیم. «زوج» در خود قرآن برای سه دسته مردم قیامت، هشت سر دام و انواع عذاب به کار رفته است. مجاهد و طبری آیه را فهرستی از ضدها فهمیدند: کفر و ایمان، شب و روز، آسمان و زمین. و گفتند به چه کار می‌آید: نشان دادن اینکه فقط خدا بی‌لنگه است. همین جمله با همین کاربرد در حکمت بن سیراخ هست.
خوانش زیستی را سده بیستم ساخت، و آن خوانش با زیست‌شناسی نمی‌خواند. بیشتر جانداران زمین باکتری‌اند و جفت ندارند. بیشتر گیاهان گلدار نر و ماده جدا ندارند. قارچ‌ها هزاران «جنس» دارند. و آنچه مردم واقعا درباره جنس گیاه می‌دانستند، یعنی گرده دادن نخل، همان بود که پیامبر در حدیث مسلم بی‌فایده خواند.
مدافعان امروز واژه را چنان کشیده‌اند که باکتری دونیم‌شده هم در آن جا بگیرد. آیه‌ای که با هر جهانی سازگار باشد، از هیچ جهانی خبر نداده است.
پرسش‌های رایج درباره «همه چیز را جفت آفریدیم»
«و من کل شیء خلقنا زوجین» یعنی چه؟
مجاهد، به نقل طبری، آن را جفت‌های ناهمسان می‌داند: کفر و ایمان، شب و روز، آسمان و زمین، آدمی و جن. طبری همین را برمی‌گزیند. ابن‌زید آن را نر و ماده معنا کرده است.
آیا «زوج» در قرآن همیشه یعنی نر و ماده؟
نه. قرآن از «سه زوج» مردم در قیامت، «هشت زوج» دام و «ازواج» عذاب حرف می‌زند. طبری و قرطبی واژه را در این آیه‌ها «گونه» و «دسته» معنا کرده‌اند.
آیا قرآن نر و ماده بودن گیاهان را کشف کرد؟
نه. نر و ماده نخل را در بابل و مدینه می‌شناختند و با دست گرده می‌دادند. سازوکار گرده‌افشانی را کامراریوس در ۱۶۹۴ نشان داد. بیشتر گیاهان گلدار هم پایه نر و ماده جدا ندارند.
آیا همه جانداران نر و ماده دارند؟
نه. باکتری‌ها با دو نیم شدن زیاد می‌شوند. روتیفرهای بدلوئید نر ندارند. حدود یک سوم گونه‌های جانوری غیرحشره نرماده‌اند، و قارچ‌ها هزاران نوع آمیزشی دارند.
آیا آیه به الکترون و پروتون یا پادماده اشاره دارد؟
تفسیر نمونه می‌گوید الکترون و پروتون. پژوهشکده اعجاز قرآن این را غلط می‌داند و می‌گوید الکترون و پوزیترون. جهان مشاهده‌پذیر تقریبا پادماده ندارد، پس ماده «جفت» خود را ندارد.
حدیث گرده‌افشانی نخل چه می‌گوید؟
در صحیح مسلم آمده که پیامبر مردانی را دید که نخل نر را به ماده می‌رساندند و گفت گمان نمی‌کنم سودی داشته باشد. دست کشیدند و خرما نارس ماند. سپس گفت: شما به کار دنیایتان داناترید.
منابع
منابع اولیه و سنتی
- قرآن، متن عربی و ترجمه محمدمهدی فولادوند، از پایگاه AlQuran Cloud.
- محمد بن جریر طبری، «جامع البیان»، ذیل ذاریات ۴۹، یس ۳۶، رعد ۳ و واقعه ۷. ذاریات · یس · رعد · واقعه
- محمد بن احمد قرطبی، «الجامع لأحکام القرآن»، ذیل ذاریات ۴۹ و یس ۳۶. ذاریات · یس
- اسماعیل بن عمر ابن‌کثیر، «تفسیر القرآن العظیم»، ذیل ذاریات ۴۹. متن در tafsir.app
- فخرالدین رازی، «مفاتیح الغیب»، ذیل ذاریات ۴۹. متن در tafsir.app
- مسلم بن حجاج، «الصحیح»، حدیث‌های ۲۳۶۱ و ۲۳۶۳. ۲۳۶۱ · ۲۳۶۳
- ناصر مکارم شیرازی و همکاران، «تفسیر نمونه»، ذیل ذاریات ۴۹. متن
- حکمت یشوع بن سیراخ ۳۳: ۱۵ و ۴۲: ۲۴ (ترجمه NRSVUE). ۳۳: ۱۵ · ۴۲: ۲۴
- پژوهشکده اعجاز قرآن دانشگاه شهید بهشتی، «زوجیت از منظر قرآن و علم» و «زوجیت در فیزیک». زوجیت و علم · زوجیت در فیزیک
منابع پژوهشی و گزارش‌ها
- Herodotus, Histories 1.193, trans. A. D. Godley. Text
- Encyclopaedia Britannica, “Rudolph Jacob Camerarius.” Text
- Susanne S. Renner, “The relative and absolute frequencies of angiosperm sexual systems: Dioecy, monoecy, gynodioecy, and an updated online database,” American Journal of Botany 101, no. 10 (2014): 1588–1596. doi:10.3732/ajb.1400196
- OpenStax, Biology 2e, section 10.5, “Prokaryotic Cell Division.” Text
- David B. Mark Welch and Matthew Meselson, “Evidence for the Evolution of Bdelloid Rotifers Without Sexual Reproduction or Genetic Exchange,” Science 288 (2000): 1211–1215. doi:10.1126/science.288.5469.1211
- Philippe Jarne and Josh R. Auld, “Animals mix it up too: The distribution of self-fertilization among hermaphroditic animals,” Evolution 60, no. 9 (2006): 1816–1824. doi:10.1111/j.0014-3820.2006.tb00525.x
- Erika Kothe, “Tetrapolar fungal mating types: Sexes by the thousands,” FEMS Microbiology Reviews 18, no. 1 (1996): 65–87. doi:10.1111/j.1574-6976.1996.tb00227.x
- CERN, “Antimatter.” Text
مطالعه بیشتر در مجموعه زیست‌شناسی و پزشکی
- جنین‌شناسی در قرآن: نطفه، علقه، مضغه و چهار مرحله‌ای که جالینوس نوشته بود
- صلب و ترائب در قرآن: آبی که از میان پشت و سینه بیرون نمی‌آید
- آیا «از آب هر چیز زنده‌ای را پدید آوردیم» یک کشف علمی است؟ جمله‌ای که تالس دوازده قرن زودتر گفت
- آفرینش انسان در قرآن از خاک و گل تا نطفه: پیکری از گل کوزه‌گری، نه تباری سیصدهزارساله
- ناصیه و مغز در قرآن: پیشانی دروغ‌گو، و کتابی که واژه مغز ندارد
- پوست و احساس درد در قرآن: پوستی که عوض می‌شود تا عذاب تمام نشود
پایه روشی این مجموعه در چهار نوشته «مبانی و روش نقد اعجاز قرآن» آمده است: اعجاز علمی قرآن چیست؟، قرآن و علم، معیارهای معجزه علمی و خطای پس‌نگرانه در تفسیر قرآن. دو مجموعه پیشین این دسته «کیهان‌شناسی و آفرینش» است، که با آیا قرآن به بیگ بنگ اشاره کرده است؟ آغاز می‌شود، و «زمین، دریا و پدیده‌های طبیعی»، که با ابرها، باران و چرخه آب در قرآن آغاز می‌شود. درباره منطق کلی استدلال از معجزه، نقد برهان معجزه؛ چرا خبر شکافتن ماه، وجود خدا را ثابت نمی‌کند؟ را بخوانید.
