تغییر لحن خدا همگام با تغییر جایگاه سیاسی محمد

دوپارگی قرآن میان مکه و مدینه

یکی از مستندترین و انکارناپذیرترین شواهد برای اثبات انسان ساخت بودن قرآن، پدیده تغییر لحن و دگردیسی خدا همگام با تغییر جایگاه سیاسی پیامبر: بررسی تطبیقی و جامعه شناختی تفاوت های بارز میان خدای مکه و خدای مدینه است. در الهیات کلاسیک، خدا موجودی نامتناهی، تغییرناپذیر و دارای اراده ای ازلی توصیف میشود. قوانین چنین خدایی باید بازتاب دهنده یک حقیقت ثابت و جهان شمول باشد که فارغ از شرایط زمانی و مکانی گوینده، همیشه معتبر است. اما وقتی قرآن را با رویکرد نقد تاریخی و جامعه شناسی سیاسی مطالعه میکنیم، با یک دوپارگی و انشقاق عمیق روبرو میشویم. ما در قرآن با یک خدا روبرو نیستیم، بلکه با «دو خدای کاملا متفاوت» با دو لحن، دو استراتژی و دو سیستم ارزشی متضاد مواجهیم.

خدای مکه، خدای دوران ضعف، اقلیت بودن و بی قدرتی محمد است. این خدا مهربان است، مدارا میکند، به آزادی عقیده احترام میگذارد و کارش تنها هشدار دادن است. اما به محض هجرت به مدینه و دستیابی محمد به قدرت نظامی و اقتصادی، خدای قرآن نیز دچار یک دگردیسی خشن میشود. خدای مدینه یک فرمانده نظامی، یک دیکتاتور سیاسی، یک قانون گذار سخت گیر و توزیع کننده غنائم جنگی است. در این مطلب تفصیلی، این دگردیسی شگفت انگیز را که دقیقا منطبق بر نیازهای استراتژیک پیامبر اسلام است، کالبدشکافی میکنیم تا نشان دهیم چگونه آسمان، رنگ زمین و سیاست را به خود گرفت.

خدای مکه: انذار دهنده، شاعرانه و دعوت کننده به مدارا

در ۱۳ سال ابتدایی دعوت در مکه، محمد بن عبدالله یک شهروند عادی و منتقدی بدون قدرت و ارتش بود. او در میان اشراف قریش پایگاهی نداشت و پیروانش گروهی اندک از بردگان، جوانان و افراد فرودست جامعه بودند. در این بستر اجتماعی، پیامبر اسلام از نظر توازن قوا در ضعیف ترین حالت ممکن قرار داشت. او نه میتوانست مالیات بگیرد، نه میتوانست کسی را اعدام کند و نه توانایی راه اندازی جنگ داشت. بنابراین، مکانیزم تولید «وحی» دقیقا با این نقطه ضعف استراتژیک تنظیم شد.

خدای توصیف شده در آیات مکی، موجودی است که ادعای سیطره سیاسی ندارد. او پیامبرش را صرفا یک پیام رسان بی آزار معرفی میکند که وظیفه اش تنها تذکر دادن است و حق هیچ گونه اعمال خشونتی را ندارد.

در سوره غاشیه (مکی) آیات ۲۱ و ۲۲، این عدم اتوریته سیاسی به صریح ترین شکل بیان میشود:

«فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ (21) لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ (22)»

ترجمه محمدمهدی فولادوند: «پس تذکر ده که تو تنها تذکردهنده‌اى. (۲۱) بر آنان تسلطى ندارى. (۲۲)»

همچنین در مواجهه با مخالفان سرسخت، خدای مکه نسخه «پلورالیسم دینی» (تکثرگرایی مسالمت آمیز) و آزادی بیان را تجویز میکند، زیرا پیامبر قدرت سرکوب مخالفان را ندارد. سوره کافرون (مکی) اوج این عقب نشینی استراتژیک در دوران ضعف است:

«لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ»

ترجمه محمدمهدی فولادوند: «دین شما براى خودتان، و دین من براى خودم.»

از نظر فرم ادبی نیز، آیات مکی کوتاه، کوبنده، سرشار از موسیقی، قافیه و تصاویر شاعرانه از طبیعت و آخرت هستند. این لحن، دقیقا شبیه به ادبیات کاهنان و پیشگویان عرب در پیشا اسلام است که برای جلب توجه مخاطبان در کوچه و بازار استفاده میشد. خدای مکه تلاش میکند با استفاده از افسون کلمات و ایجاد ترس روانی از روز قیامت، ضعف سیاسی خود را جبران کند [1].

هجرت به مدینه: نقطه عطف در تولید قدرت و خشونت

با فرار پیامبر از مکه و ورود به شهر یثرب (مدینه)، یک شیفت پارادایم (تغییر بنیادین الگو) در تاریخ اسلام و به تبع آن در متن قرآن رخ میدهد. در مدینه، قبایل اوس و خزرج محمد را نه تنها به عنوان یک رهبر معنوی، بلکه به عنوان یک میانجی سیاسی و حاکم شهر پذیرفتند. ناگهان مردی که در مکه مسخره میشد و به او سنگ میزدند، دارای یک قلمرو سرزمینی، یک ارتش از مردان مسلح و یک خزانه مالی شد.

جامعه شناسی سیاسی به ما میگوید که قدرت، زبان و رفتار انسان را تغییر میدهد. هنگامی که جایگاه سیاسی محمد از یک «واعظ تحت ستم» به یک «رئیس دولت و فرمانده نظامی» ارتقا یافت، خدای او نیز ناگزیر بود لحن خود را تغییر دهد. دیگر آیات شاعرانه درباره زیبایی های خلقت یا دعوت به صبر در برابر آزارها کارکردی نداشت. دولت نوپا نیاز به شمشیر، قانون مجازات، مالیات و اطاعت کورکورانه داشت. در اینجا، کوره تولید وحی متناسب با نیازهای ماشین حکومت سازی، آیات مدنی را با لحنی کاملا متفاوت ضرب کرد.

خدای مدینه: فرمانده جنگی، قانون گذار و سرکوبگر

تغییر لحن در آیات مدنی به قدری فاحش است که هر خواننده بی طرفی را دچار حیرت میکند. خدایی که در مکه میگفت «تو بر آن ها تسلطی نداری»، در مدینه تبدیل به دیکتاتوری میشود که دستور قتل عام، سر بریدن و قطع دست و پا را صادر میکند. مفاهیمی چون مدارا و «دین شما برای خودتان»، جای خود را به ایدئولوژی «جهاد تهاجمی» و توسعه طلبی ارضی میدهند.

در سوره توبه (مدنی) که خشن ترین سوره قرآن است و در اواخر دوران قدرت محمد نازل شده، خدای کائنات رسما فرمان پاکسازی قومی و عقیدتی را صادر میکند. آیه ۵ سوره توبه که به «آیه السیف» (آیه شمشیر) معروف است، تمام آیات مسالمت آمیز مکی را باطل میکند:

«فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ…»

ترجمه محمدمهدی فولادوند: «پس چون ماه‌هاى حرام سپرى شد، مشرکان را هر کجا یافتید بکشید و آنان را دستگیر کنید و به محاصره درآورید و در هر کمینگاهى به کمین آنان بنشینید…»

آیا این همان خدایی است که میگفت «تو فقط یک هشدار دهنده ای»؟ این دگردیسی وحشتناک نشان میدهد که کلام الهی، چیزی جز انعکاس صدای درونی یک حاکم سیاسی نیست که اکنون قدرت سرکوب مخالفانش را پیدا کرده است. وقتی محمد ضعیف بود، خدایش صلح طلب بود؛ وقتی محمد قوی شد، خدایش به یک جلاد تبدیل شد.

همچنین از نظر فرم ادبی، آیات مدنی به شدت طولانی، خسته کننده، فاقد ظرافت های شاعرانه و مملو از دستورالعمل های خشک حقوقی، مالیاتی و نظامی هستند. سوره بقره که طولانی ترین سوره قرآن و مدنی است، شبیه به دفترچه قوانین یک دادگاه یا صورت جلسه های یک پارلمان بدوی است تا یک متن روحانی.

اقتصاد مبتنی بر وحی: از انفاق اخلاقی تا غارت سازمان یافته

یکی دیگر از ابعاد تغییر لحن و دگردیسی خدا همگام با تغییر جایگاه سیاسی پیامبر، مسئله اقتصاد است. در مکه، آیات قرآن بر کمک داوطلبانه به فقرا و یتیمان (انفاق) تاکید داشتند. این یک رویکرد کاملا اخلاقی برای نقد اشرافیت مکه بود. اما در مدینه، اقتصاد حکومت باید بر پایه غارت سیستماتیک کاروان ها، تصرف زمین های یهودیان و اخذ مالیات اجباری (زکات و جزیه) بنا میشد.

خدای مدینه ناگهان به شدت درگیر مسائل مالی میشود و خود را در غنائم جنگی شریک میکند. در سوره انفال آیه ۴۱ که پس از جنگ و کسب غنائم نازل شد، خدا قانون «خمس» (یک پنجم) را برای تولید رانت اقتصادی وضع میکند:

«وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ…»

ترجمه محمدمهدی فولادوند: «و بدانید که هر چیزى را به غنیمت گرفتید، یک پنجم آن براى خدا و پیامبر و براى خویشاوندان [او] و یتیمان و بینوایان و در راه‌ماندگان است…»

اختصاص یک پنجم از کل ثروت های غارت شده به پیامبر و خویشاوندانش، نشان دهنده شکل گیری یک طبقه الیگارشی (اشرافیت جدید) تحت لوای دین است. خدای مکه که دغدغه اش نجات ارواح بود، در مدینه به یک حسابدار نظامی تبدیل میشود که سهم رهبر را از شمشیرها، شترها و زنان اسیر شده (کنیزان) محاسبه و تضمین میکند [2].

تئوری نسخ: توجیه الهیاتی برای پراگماتیسم سیاسی

روحانیون و مفسران سنتی اسلام در طول تاریخ به خوبی متوجه این تضاد و دوپارگی ویرانگر میان خدای مکه و خدای مدینه بوده اند. آن ها نمیتوانستند تناقض میان آیه «لکم دینکم و لی دین» و آیه «فاقتلوا المشرکین حیث وجدتموهم» را پنهان کنند. بنابراین، برای نجات اتوریته متن مقدس، تئوری «ناسخ و منسوخ» را ابداع کردند.

طبق این تئوری، خدا در شرایط جدید، احکام قبلی خود را لغو (نسخ) کرده و احکام جدیدی متناسب با شرایط مدینه صادر کرده است. آن ها ادعا میکنند که آیات خشن مدنی، آیات مسالمت آمیز مکی را نسخ کرده اند.

اما از منظر خردگرایی و جامعه شناسی، مکانیزم «نسخ» چیزی جز کلاه شرعی برای توجیه «پراگماتیسم سیاسی» (عمل گرایی) نیست. یک سیاستمدار زمینی حق دارد بر اساس تغییر توازن قوا در میدان نبرد، استراتژی خود را تغییر دهد و تا دیروز که ضعیف بود تقاضای صلح کند و امروز که قوی شده شمشیر بکشد. اما وقتی این رفتار فریب کارانه به یک خدای عالم مطلق نسبت داده میشود، فاتحه الوهیت خوانده میشود. خدایی که مجبور است مدام حرف خود را پس بگیرد و قوانینش را با پیشروی نظامی پیامبرش تنظیم کند، خدایی است که توسط خود پیامبر خلق شده است [3].

اطاعت بی چون و چرا: ادغام هویت خدا در رهبر سیاسی

در دوران مکه، محوریت آیات بر روی مفهوم «توحید» و پرستش خدای یگانه بود. اما در مدینه، با تثبیت جایگاه سیاسی پیامبر، نیاز به یک کیش شخصیت (Personality Cult) قدرتمند احساس میشد. در اینجا خدای قرآن یک گام به عقب برمیدارد و اتوریته خود را با اتوریته محمد شریک میشود.

در آیات مدنی، عبارت «أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ» (خدا را اطاعت کنید و پیامبر را اطاعت کنید) به یک ترجیع بند تکراری تبدیل میشود. مخالفت با تصمیمات نظامی، مالی یا حتی زناشویی پیامبر، هم تراز با کفر به کائنات انگاشته میشود. در مدینه، دیگر مرزی میان اراده کائنات و اراده سیاسی محمد وجود ندارد؛ این دو در یکدیگر ادغام شده اند تا یک سیستم توتالیتاریسم (تمامیت خواهی) مذهبی بی نقص را خلق کنند.

نتیجه گیری

مطالعه تغییر لحن و دگردیسی خدا همگام با تغییر جایگاه سیاسی پیامبر، میخ آخری بر تابوت ادعای آسمانی بودن قرآن است. تفاوت های بارز میان خدای مکه و خدای مدینه ثابت میکند که متن قرآن، یک موجودیت زنده و واکنش گر است که به صورت انگلی از واقعیات سیاسی، نظامی و اقتصادی جامعه تغذیه میکند.

خدای مکه، تصویر آرمانی یک اقلیت تحت ستم است که آرزوی آزادی و مدارا دارد. خدای مدینه، چهره واقعی و خشن همان اقلیت است که پس از رسیدن به قدرت مطلق، نقاب از چهره برمیدارد و به بزرگترین ناقض آزادی و حقوق انسانی تبدیل میشود. این دگردیسی از ضعف به قدرت، از مدارا به فاشیسم و از شعر به شمشیر، داستان یک متن الهی نیست؛ بلکه داستان غم انگیز سقوط یک خاورمیانه در دام جاه طلبی های یک رهبر سیاسی است که برای ابدی کردن قدرت خود، نام الله را بر روی شمشیرش حک کرد.

منابع:

[1] علی دشتی، بیست و سه سال، تحلیل روان شناختی و ادبی تفاوت ساختار سوره های مکی و مدنی.

[2] ابن هشام، السیرة النبویة، جلد دوم و سوم، بررسی تغییر استراتژی پیامبر پس از هجرت و آغاز جنگ های تعرضی و غارت کاروان ها.

[3] شجاع الدین شفا، تولدی دیگر، بخش مربوط به تناقضات قرآن و بررسی انتقادی مکانیزم ناسخ و منسوخ به عنوان ابزار سیاسی.